Historia
Od XII wieku dobra Dalkeith należały do anglo-normańskiego rodu Grahamów, natomiast w drugiej połowie XIV stulecia drogą małżeństwa przeszły na własność klanu Douglasów. Prawdopodobnie pierwsze drewniano – ziemne obwarowania, być może o formie gródka typu motte, wznieśli już Grahamowie, podczas gdy budowa murowanego zamku wiązała się z Douglasami i okresem wzrostu ich pozycji. Prawdopodobnie w XIV wieku ufundowali donżon, czy też wieżę mieszkalną, otoczoną obwodem kamiennych murów. Pierwsza wzmianka o zamku odnotowana została w przywileju z 1369 roku, w którym król Dawid II nadał baronię Dalkeith sir Jamesowi Douglasowi, pierwszemu lordowi Dalkeith. James i jego spadkobiercy mieli swobodnie dysponować ziemią, wręczając królowi parę białych rękawiczek lub srebrnego pensa w święto Zesłania Ducha Świętego, co było powszechnym zwyczajem w ówczesnej Szkocji. Pod koniec XIV wieku król Robert II nadał Jamesowi przywilej, wyłączający jego ziemie spod królewskiej administracji oraz spod ingerencji justycjariuszy i szeryfów. Odtąd rządy w Dalkeith należały do lorda, który miał prawo do prowadzenia własnych sądów.
Pierwsze zniszczenia zamek odnieść mógł po 1384 roku, kiedy to sir James gościł w zamku francuskich rycerzy i zaprosił ich do wzięcia udziału w łupieżczej wyprawie na Northumberland. Był to okres naznaczony wzajemnymi najazdami między Szkocją a Anglią, a także sporadycznymi poważnymi atakami. W rezultacie w 1385 roku armia angielska pod wodzą króla Ryszarda II wkroczyła do Szkocji atakując Dalkeith i Edynburg, ostatecznie jednak kończąc wyprawę klęską pod Otterburn w 1388 roku. Kolejne działania militarne dotknęły zamek w 1452 roku, gdy polityczny spór między królem Jakubem II a ósmym earlem Douglas zakończył się zasztyletowaniem młodego earla przez władcę na zamku Stirling. Doprowadziło to do buntu Czarnych Douglasów, którzy zemścili się na swoim krewniaku, Douglasie z Dalkeith, po tym gdy odmówił przyłączenia się do rebelii. Miasto Dalkeith zostało splądrowane i spalone, ale zamek obronił się pod wodzą zarządcy Patricka Cockburna. Po stłumieniu powstania i zniszczeniu przez króla potęgi Czarnych Douglasów, lojalność Czerwonych Douglasów została w 1457 roku nagrodzona utworzeniem nowego earlostwa Morton dla lairda Dalkeith. Tytuł ten został nadany po ślubie Jamesa Douglasa z siostrą króla Jakuba II.
W 1518 roku król Jakub V schronił się w Dalkeith przed zarazą, która dotknęła stołeczny Edynburg. Jakub sprowadził do zamku dwór i sprawował w nim rządy, a także wykorzystywał do polowań i hodował psy wyścigowe. W 1547 roku armia angielska, po klęsce Szkotów w bitwie pod Pinkie, zaatakowała zamek w Dalkeith. W następnym roku armia angielska pod wodzą lorda Greya splądrowała region Lothian, w tym także Dalkeith. Być może w związku z poniesionymi wówczas zniszczeniami, w latach 70-tych XVI wieku zamek został przebudowany z inicjatywy Jamesa Douglasa, czwartego earla Morton. Przekształcił on średniowieczną budowlę w renesansową rezydencję, ze względu na swoją złą reputację zwaną popularnie „jaskinią lwa”. Odkąd James Douglas w 1572 roku został wybrany regentem Szkocji, często przebywał w Dalkeith, zwoływał na zamku Tajnej Rady (ang. Privy Councils) i przetrzymywał w nim ważnych więźniów. Prawdopodobnie odegrał wiodącą rolę w morderstwach powiernika królowej Marii, Davida Rizzio, a następnie małżonka królowej, Henrego Darnleya. W 1580 roku został postawiony przed sądem i rok później stracony, przez co jego majątek, w tym zamek Dalkeith, przeszedł na własność Korony.
W ostatniej ćwierci XVI wieku zamek stanowił jedną z głównych rezydencji króla Jakuba VI i jego żony, Anny Duńskiej. Król często organizował w nim posiedzenia Tajnej Rady, a w 1598 roku w Dalkeith urodziła się jego pierwsza córka. Po śmierci królowej Elżbiety I, król Jakub VI objął tron w ramach unii szkocko – angielskiej i przeniósł się do Londynu, w efekcie czego Dalkeith straciło na znaczeniu. Pomimo wzmocnienia obwarowań, zamek został zdobyty szturmem w 1639 roku, w czasie walk wewnętrznych. Choć majątek Dalkeith należał wówczas z powrotem do earlów Morton, to zostali oni tak zrujnowani działaniami wojennymi, że w 1642 roku musieli sprzedać zamek earlom Buccleuch. Następnie w 1650 roku na zamku stacjonowały wojska Olivera Cromwella, zaś od 1654 do 1659 roku był on siedzibą generała Moncka, opiekuna Anny, hrabiny Dalkeith. Gdy na początku XVIII wieku Anna powróciła do Szkocji, z jej inicjatywy zamek całkowicie przebudowano w klasycystyczny pałac, częściowo niszcząc stare zabudowania, a częściowo włączając dawne mury w nową rezydencję. Prace budowlane kontynuowane były w drugiej połowie XVIII stulecia, podczas gdy mniejsze modernizacje prowadzono na początku lat 30-tych XIX wieku.
Architektura
Średniowieczny zamek usytuowany był na niewysokim grzbiecie wzgórza, w łagodnym zakolu rzeki North Esk opływającej wzniesienie od strony zachodniej. Po przeciwnej, wschodniej stronie w nieco dalszej odległości ochronę zapewniała rzeka South Esk, łącząca się z nurtem tej pierwszej około półtora kilometra na północny – wschód od zamku. Osada wraz z kościołem parafialnym i kolegiackim znajdowała się po południowo – zachodniej stronie zamku.
Dalkeith składało się z czworobocznego w planie obwodu murów obronnych, w obręb których wjazd wiódł od strony wschodniej. Tam znajdował się czworoboczny, lekko wysunięty przed lico muru budynek bramny, zaopatrzony w most zwodzony przerzucany ponad suchą fosą. Kurtyny murów osadzone były na wydatnym, wysuniętym w stronę przekopu cokole i zwieńczone przedpiersiem z krenelażem, zapewne chroniącym chodnik straży.
Pośrodku dziedzińca główną budowlą była wieża mieszkalna wzniesiona na planie litery L oraz dostawiony do niej od południowego – zachodu mniejszy i niższy prostokątny budynek. Ponadto w obrębie dziedzińca znajdować się musiał szereg zabudowań gospodarczych i pomocniczych koniecznych dla codziennego funkcjonowania zamku (piekarnia, stajnia, browar, spichrze, czy też domy służby). Zapewne w większości były one konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, ale murowany budynek znajdował się jeszcze w południowej części dziedzińca, gdzie został usytuowany pod skosem w stosunku do osi głównych zabudowań.
Stan obecny
Zamek został gruntownie przebudowany na klasycystyczny pałac, przez co z zewnątrz całkowicie zatracił pierwotne cechy stylistyczne. Fragmenty murów oryginalnych budowli są ukryte jedynie pod późniejszymi elewacjami. Przykładowo wieża mieszkalna wtopiona jest w południowe skrzydło pałacu. Na jego piętrze przetrwały między innymi dwa XV-wieczne okna wieży, obecnie zamurowane, a w piwnicy po stronie północnej fragment dawnej kurtyny muru obronnego z cokołem. Obecnie zabytek jest własnością uniwersytetu Wisconsin, a przez to jego wnętrza nie są udostępniane dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gile J., The History of Dalkeith House and Estate, „UW-L Journal of Undergraduate Research”, VI/2003.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 4, Edinburgh 1892.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.