Historia
Kościół parafialny w Cupar ufundowany został przez przeora St Andrew w 1415 roku, w pewnym oddaleniu od starszej świątyni („In Cupro de Fyfe fundata est nova parochialis ecclesia, quae prius distabat a burgo ad plagam borealem”). Późnogotycka budowla przetrwała burzliwy okres szkockiej reformacji oraz XVI-wiecznych wojen. W 1620 roku przebudowano zwieńczenie jej wieży, kiedy to zainstalowano nową iglicę i balustradę. W 1785 roku kościół miał się już znajdować w bardzo złym stanie. Podjęto wówczas decyzję o jego zburzeniu, za wyjątkiem wieży, by uwolnić miejsce pod budowę nowej świątyni.
Architektura
Średniowieczny kościół był budowlą trójnawową o formie bazyliki, wzniesioną na planie prostokąta o długości 40,5 metra i szerokości 16,4 metra. W jego północno – zachodnim narożniku znajdowała się czworoboczna wieża, usytuowana na przedłużeniu nawy północnej, ale nie wystająca poza lica ścian obwodowych kościoła. W planie otrzymała ona wymiary 5,5 x 6,7 metra, przy ścianach grubości 1,1 metra, sięgających 21 metrów wysokości do poziomu wsporników podtrzymujących niegdyś przedpiersie. Wraz z korpusem wzniesiona została z układanych równymi warstwami ciosów. Prezbiterium kościoła prawdopodobnie nie było wyodrębnione zewnętrznie z bryły, a kościół kończył się prostymi ścianami na wysokości wszystkich trzech naw.
Najwyższą kondygnację wieży, oświetlaną zdwojonymi, wąskimi oknami o profilowanych ościeżach, oddzielono gzymsem kordonowym. Niższe piętro oświetlały już pojedyncze okna o większym rozglifieniu od strony zewnętrznej i pozbawione profilowania. Pojedyncze wąskie i wysokie okno oświetlało przyziemie wieży od zachodu, włącznie z połączonym z nim niewielkim otworem o romboidalnym kształcie. Ponadto w murach wieży utworzono kilka małych otworów czworobocznych, raczej o funkcji wentylacyjnej, niż oświetleniowej. Okna korpusu nawowego mogły mieć formę zbliżoną do otworów górnych kondygnacji wieży, ale wielkością z pewnością wyróżniało się okno wschodnie, przez które oświetlony był ołtarz główny. Wejście do kościoła wiodło od południa, prawdopodobnie poprzez dwa przedsionki.
Wewnątrz kościoła przyziemie wieży pierwotnie stanowiło część korpusu nawowego, z którym połączone było dwoma arkadami, opartymi ma sześciobocznym filarze. Pozostałe filary międzynawowe były już dla odmiany cylindryczne w przekroju. Arkadom międzynawowym nadano formę podwójnie i obustronnie fazowanych na krawędziach ostrołuków. Zachodnią część korpusu nawowego wypełniała empora, połączona z piętrem wieży za pomocą portalu zamkniętego spłaszczony w tak zwany ośli grzbiet. Komunikację pomiędzy dwoma najniższymi kondygnacjami wieży zapewniała spiralna klatka schodowa, umieszczona w grubości muru narożnika północno – zachodniego, natomiast na piętro z dzwonami wchodziło się za pomocą drabiny. Dwie najniższe kondygnacje wieży zostały podskelpione. Korpus nawowy mógł być kryty otwartą więźbą dachową.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowała się XV-wieczna wieża, część ściany zachodniej korpusu nawowego oraz trzy arkady międzynawowe, obecnie zamurowane z powodu utworzenia zakrystii na miejscu dawnej nawy północnej. Górna część wieży została nieco przekształcona w okresie nowożytnym, kiedy to na miejscu przedpiersia utworzono balustradę oraz utworzono renesansową iglicę.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
Hoy I., Walker M.W., The Parish Church of Cupar Old and St Michael of Tarvit, Cupar 1971.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Russell J., Pre-reformation churches in Fife and the Lothians, Edinburgh 1888.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.