Historia
Nie wiadomo kiedy dokładnie wzniesiony został kościół w Cullen, choć musiało mieć to miejsce przed 1236 rokiem, kiedy to po raz pierwszy został odnotowany w źródłach pisanych. Do tego czasu stanowił filię świątyni w Fordyce, ale niedługo później uzyskał status fary. Funkcjonowała wówczas najstarsza część świątyni, czyli korpus bez wyodrębnionego prezbiterium. W 1536 roku, z fundacji Eleny Hay i jej męża Johna Duffa of Muldavit, dobudowana została południowa kaplica św. Anny, a gdy w 1543 roku kościół stał się kolegiatą, powiększeniu uległo prezbiterium.
U schyłku średniowiecza kościół w Cullen stał się jedną z trzydziestu kilku powstałych w XV i XVI wieku szkockich kolegiat, fundowanych przez miejscowych lairdów, którzy finansowali zgromadzenia kanoników przy kościołach, mających za zadanie odprawianie mszy za dusze dobroczyńcy, jego żony i całej rodziny. Kolegiata w Cullen, ufundowana przez Alexandra Ogilvy of Findlater, składała się z proboszcza, sześciu prebend dla księży i dwóch chłopców śpiewających w chórze. Nie przetrwała długo, gdyż zniesiona została już w okresie szkockiej reformacji około 1560 roku.
W późnych latach XVI stulecia kościół służył jako budowla parafialna. Na początku XVII wieku został ponownie przebudowany, gdy między innymi zamontowano w środku emporę patronacką. Najpóźniej, pod koniec XVIII stulecia, wybudowane zostało północne ramię transeptu w drugiej połowie XX wieku zakrystia. Co ciekawe pomiędzy 1820 a 1830 cała osada Cullen, poza kościołem, została przeniesiona na nowe miejsce, a stare zabudowania wyburzono, by umożliwić rozbudowę rezydencji earla Seafield.
Architektura
Kościół wzniesiony został z przyciosanego od strony lica granitu i piaskowca, a także z większych bloków użytych do ukształtowania ościeży okiennych i drzwiowych oraz do wzmocnienia narożników budowli. W XIII wieku budynek składał się z orientowanej na linii wschód – zachód salowej nawy o długości około 18 metrów, bez wyróżnionego zewnętrznie prezbiterium. Całość przykryta była pojedynczym dachem dwuspadowym, opartym od wschodu i zachodu na trójkątnych szczytach. Okna zapewne miały formy wczesnogotyckie, a więc wąskie otwory i lancetowate zamknięcia. Wejście znajdować się mogło w ścianie północnej lub południowej.
W pierwszej połowie XVI wieku po stronie południowej do korpusu kościoła dostawiono kwadratową w planie kaplicę, przykrytą dwuspadowym dachem ze szczytem skierowanym na południe. We wnętrzu połączono ją z nawą szeroką, odcinkowo zamkniętą arkadą, opartą na półośmiobocznych przyściennych filarach. Każdy z półfilarów wyposażono w kapitel, zachodni ozdobiony spiralnym motywem roślinnym, wschodni pasem winorośli.
Niewiele później przedłużono prezbiterium ku wschodowi, nadając nowej części tą samą szerokość, lecz nieco mniejszą wysokość. W ściany wstawiono wówczas późnogotyckie okna, spośród których wyróżniało się zwłaszcza duże, ostrołucznie zamknięte, czwórdzielne okno w południowej ścianie kaplicy i we wschodniej ścianie prezbiterium. Zmiany dotknęły także wnętrze kościoła, w którym umieszczono późnogotyckie elementy w postaci profilowanej półki ściennej zamkniętej łukiem w ośli grzbiet, czy też monumentalnego nagrobka Alexandra Ogilvie, osadzonego w północnej ścianie prezbiterium pomiędzy dwoma przyściennymi półfilarami, ujętymi licznymi wałkami.
Stan obecny
Kościół dotrwał do czasów współczesnych w mocno przekształconej formie. Oprócz powiększenia o północne ramię transeptu, zakrystię, zewnętrzne schody, czy dzwonnicę na sygnaturkę, wymianie w okresie nowożytnym uległa większość detali architektonicznych w postaci portali wejściowych, ościeży okiennych i ich maswerków. Oryginalne, późnogotyckie okna maswerkowe znajdują się w ścianach szczytowych kaplicy i prezbiterium. Być może starsza jest para okien zachodnich. Najcenniejsze późnogotyckie elementy zachowały się wewnątrz, w postaci XV-wiecznej płyty nagrobnej, XVI-wiecznego bogato zdobionego grobowca Alexandra Ogilvie i XVI-wiecznego sakramentarium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.