Historia
Wieżę mieszkalną Cruivie zbudowano pod sam koniec XV wieku lub w pierwszych latach XVI stulecia, prawdopodobnie z fundacji członka rodu Sandiland, który poślubił dziedziczkę Johna Kinlocha of Cruivie. Wieża zapewne funkcjonowała już w 1509 roku, gdy sir James Sandiland of Calder, podarował swemu wujowi o tym samym imieniu połowę dóbr Cruivie, włącznie z tamtejszym dworem. W 1540 roku natomiast, król Jakub V przekazał połowę baronii Cruivie, włącznie z wieżą mieszkalną, Henremu Ramsey’owi, dziedzicowi Davida Ramseya of Culluthie. Około 1583 roku, na skutek koligacji małżeńskich, Cruivie przeszło na rodzinę Carnegie of Colluth, późniejszych earlów Southesk. Wieża pełniła funkcje mieszkalne do XVII lub najdalej XVIII stulecia.
Architektura
Wieżę zbudowano na skalistym wzniesieniu, górującym około 6 metrami nad okolicznym terenem. U jego podstawy mógł przebiegać rów fosy, być może powstały po wydobyciu kamienia na materiał budowlany. Wieża wzniesiona została na planie litery L, skałdającej się z głównego, prostokątnego bloku o wymiarach 15 x 10,4 metra i mniejszego skrzydła o szerokości około 7 metrów, wysuniętego z południowej części ściany wschodniej na 6,9 metra. Mury wieży cechowały się znaczną, dochodzącą do 2,6 metra grubością, mniejszą w przyziemiu jedynie w północnej ścianie wschodniego skrzydła. Wzorem innych budowli tego typu, w koronie musiały być wyposażone w blankowane przedpiersie, chroniące dookolny chodnik straży.
Wejście do wieży znajdowało się w nietypowym miejscu dla szkockich wieżowych domów dwuskrzydłowych. Umieszczono je nie w kącie między dwoma skrzydłami, lecz w południowej części zachodniej ściany głównego bloku wieży. Ze względów obronnych znajdowało się na poziomie drugiej kondygnacji, na którą prowadzić musiały zewnętrzne drewniane schody lub zwykła drabina. Otwory okienne w dolnych kondygnacjach były niewielkich rozmiarów, rozglifione do wnętrza i fazowane od zewnątrz. Jeśli wieża była wyposażona w większe i bardziej ozdobne okna, to ze względów bezpieczeństwa musiały się one znajdować tylko na najwyższych piętrach.
Przyziemie wieży przykryte było drewnianym stropem, zarówno nad większym pomieszczeniem zachodnim, jak i nad mniejszą komorą wschodnią. Pomiędzy dwoma skrzydła nie było bezpośredniego połączenia, a do obu dostać się można było jedynie włazami przez otwory w stropach (ewentualnie wyrwa w północnej ścianie mniejszego pomieszczenia mogła mieścić pomocnicze wejście z dziedzińca). Pierwsze piętro nad obydwoma częściami było przykryte sklepieniami kolebkowymi. Każde skrzydło mieściło jedno pomieszczenie, ale większa sala zachodnia mogła być w południowej części odgrodzona drewnianą przegrodą, tworzącą sień przy wejściu. Jeśli ścianka taka funkcjonowała, to północna część była niewielką, pozbawioną ogrzewania salą z dwoma oknami. W grubości muru między skrzydłami znajdowała się prosta klatka schodowa łącząca górne kondygnacje. Przy schodach przejść można było z sieni do pomieszczenia mniejszego skrzydła, wyposażonego w grubości południowo – wschodniego muru w latrynę, w ścianie północnej w kominek, a w ścianie południowej w okno. Trzecia kondygnacja wieży mieścić mogła główną komnatę reprezentacyjną i mniejsze pomieszczenie mieszkalne. Czwarta kondygnacja, o ile istniała, zajmowana była zapewne przez dodatkowe komnaty z kominkami i latrynami.
Stan obecny
Wieża jest dziś ruiną, sięgającą około 6 metrów wysokości. Zachowała dwie pierwsze kondygnacje i niewielkie pozostałości kondygnacji trzeciej. Zabytkowa budowla jest stabilna, ale w części cokołowej i w miejscach niektórych otworów okiennych i drzwiowych widoczne są duże wyrwy. Pomimo niepełnej bryły cechuje się kilkoma nietypowymi rozwiązaniami, pośród innych późnośredniowiecznych wież mieszkalnych z regionu Fife, takimi jak wejście poza kątem połączenia skrzydeł, czy brak przejścia między komorami przyziemia. Niestety obecnie znajduje się w obrębie prywatnego gospodarstwa rolnego, przez co dostęp do niej może być utrudniony.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., The Buildings of Scotland, Fife, London, 1988.
Salter M., The castles of the heartland of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.