Historia
Kościół w Cruggleton zbudowany został w drugiej ćwierci XII wieku, być może z fundacji władających wówczas pobliskim zamkiem lordów Galloway. W 1427 roku jego skromne dochody zostały zawłaszczone przez biskupa Whithorn, a w XVII wieku niewielka parafia została połączona z parafią w Sorbie. W XIX wieku kościół znajdował się już w ruinie, lecz w 1890 roku został starannie odbudowany przez trzeciego markiza Bute.
Architektura
Kościół wzniesiono z nieobrobionego kamienia polnego i gruzu, pośrodku owalnego, ogrodzonego murem cmentarza. Otrzymał on formę dwuprzestrzenną, składającą się z prostokątnej w planie nawy o długości 10,7 metra i szerokości 6,1 metra, do której od wschodu dostawiono także prostokątne, ale węższe i niższe prezbiterium o wymiarach 6,2 x 4,9 metra. Mury kościoła ujęte zostały fazowanym cokołem, pominiętym w zachodnich narożnikach nawy i wschodnich narożnikach prezbiterium, co wskazywałoby na istnienie tam pierwotnie pilastrów.
Oświetlenie kościoła zapewniały bardzo wąskie, zamknięte półkoliście okna: dwa w południowej ścianie nawy, jedno w elewacji zachodniej i po jednym w murze południowym i wschodnim prezbiterium. Prawdopodobnie pierwotnie miały one formę szczelinową z rozglifieniem skierowanym do wnętrza. Główne wejście umieszczono w południowym murze nawy, w jego zachodniej części. Osadzony był tam romański uskokowy portal, być może z pojedynczymi bocznymi kolumienkami o kielichowatych głowicach i prostych bazach. Prostszy portal wejściowy umieszczono także w północnej ścianie nawy i południowej prezbiterium.
Wewnątrz obie części kościoła rozdzielono romańskim półkolistym łukiem tęczowym o szerokości 2,4 metra, wykonanym z dokładnie opracowanych ciosów. Od strony nawy wyróżniony został on trzema uskokami z dwoma kolumienkami zwieńczonymi kapitelami po każdej stronie, natomiast od strony prezbiterium otrzymał prostą formę utworzoną z obrobionych bloków i wystających nieco kamieni impostów.
Stan obecny
Kościół w Cruggleton jest dziś jednym z najbardziej malowniczych średniowiecznych budynków sakralnych na terenie Szkocji, na co wpływ ma z pewnością jego położenie pośród pól i kępy drzew na ogrodzonym kamiennym murem cmentarzu (z tego powodu najlepiej widoczny jest w okresie poza wegetacją roślin). Jako, że został podniesiony ze stanu ruiny pod koniec XIX wieku, większość jego detali architektonicznych jest nowożytna. Średniowieczne elementy zawiera przede wszystkim arkada tęczy. Oryginalne mogą być także fragmenty ościeży niektórych okien, ponownie wykorzystane w czasie odbudowy. Kościół udostępniony jest do zwiedzania, okazjonalnie odbywają się też w nim nabożeństwa liturgiczne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fourth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume I), county of Wigtown, Edinburgh 1912.