Historia
Crookston otrzymało nazwę od Roberta de Croc, anglo-normańskiego rycerza, który osiedlił się na terenie Szkocji pod rządami króla Dawida I, stając się w późnych latach XII wieku lennikiem Waltera FitzAlana, dziedzicznego wielkiego stewarta. Na terenie posiadłości pierwotnie zwanej Crooksfeu lub Crooksfie, Robert wzniósł obronno-mieszkalną siedzibę o konstrukcji drewniano-ziemnej, być może wykorzystującą wcześniejsze, zastane zabudowania. Pozostawała ona w rękach jego spadkobierców do 1330 roku, kiedy to Crookstone zakupił sir Alan Stewart, kuzyn króla Roberta II. Nowy właściciel zginął już trzy lata później w starciu z Anglikami pod Halidon Hill, podczas gdy gródek w 1361 roku objął jego potomek, sir John Stewart of Darnley. Na przełomie XIV i XV wieku drewniane zabudowania Crookston zostały przekształcone w murowany zamek przez kolejne pokolenie Stewartów z Darnley. Była to budowla okazała i nietypowa jak na tereny Szkocji, świadcząca o dużych ambicjach tego średniozamożnego jeszcze wówczas rodu.
W drugiej połowie XV wieku zamek był własnością Johna Stewarta, earla Lennox. Wspierał on króla Jakuba III w zmaganiach z buntownikami, walcząc z nimi nawet po klęsce i śmierci władcy pod Sauchieburn w 1488 roku. Rok później wraz z Robertem Lyle wszczął bunt przeciwko Jakubowi IV. Z tego powodu Crookston zostało oblężone przez wojska nowego władcy, przy czym w trakcie ostrzału wykorzystano sławną 7,5 tonową bombardę Mons Meg, wysłaną wcześniej przez księcia Burgundii Filipa Dobrego w darze szkockiemu królewiczowi Jakubowi z okazji jego ósmych urodzin. Działo, mimo iż mogło oddać jedynie parę strzałów dziennie, przypuszczalnie dokonało dużych zniszczeń w zachodniej części zamku, w następstwie których doszło do jego upadku. Choć siedziba Johna Stewarta mogła zostać znacznie uszkodzona, to jednak wkrótce po odzyskaniu łaski Jakuba IV, powrócił on do Crookston. Syn Johna, Matthew Stewart, zachował lojalność królowi, co przypłacił życiem wraz z dużą liczbą szkockiego rycerstwa w bitwie z Anglikami pod Flodden w 1513 roku.
W 1544 roku zamek został po raz kolejny zaatakowany, tym razem przez wojska regenta Szkocji, Jamesa Hamiltona, drugiego earla Arran, który toczył spór o prawo do opieki nad małoletnią królową Marią Stuart. W trakcie oblężenia Matthew Stewart był nieobecny w Crookston, gdyż musiał prowadzić obroną pobliskiego zamku w Glasgow, co zapewne starali się wykorzystać napastnicy. Po ich odejściu Stewartowie po raz kolejny przeprowadzili niezbędne naprawy zamku.
W drugiej połowie XVI wieku Crookston należało do syna Matthew Stewarta, Henrego Stewarta, lorda Darnley, który podobno na zamku lub w jego pobliżu poprosił o rękę królową Marię Stewart. Związek ten nie był jednak szczęśliwy i zakończył się tragicznie dla właściciela Crookston, który został zamordowany w tajemniczych okolicznościach w Kirk o’Field pod Edynburgiem w 1567 roku. Zabójstwo to stało się także jedną z przyczyn upadku królowej Marii, oskarżanej przez opozycję o wyrażenie zgody na mord. Zamek natomiast w 1572 roku przeszedł na Charlesa Stewarta, earla Lennox, lecz do początku XVII wieku podupadł i przestał być zamieszkiwany. Jeszcze w 1703 roku został sprzedany Jamesowi Grahamowi, markizowi Montrose, a w połowie tamtego stulecia rodzinie Maxwell, lecz próby odbudowy nigdy się nie powiodły.
Architektura
Zamek wzniesiono na płaskiej kulminacji owalnego w planie wzgórza, uformowanego z polodowcowej gliny zwałowej. Jego północne stoki obmywała rzeka Levern Water, wpadająca po stronie północno – zachodniej do White Cart Water. Na południu zagłębienie terenu w średniowieczu mogło być bagnem, a na wschodzie zakole rzeki Levern zabezpieczało zamek w odległości około dwustu metrów, co pozostawiało jedyną dogodną drogę dojazdową od zachodu. Pierwotne obwarowania składały się z rowu fosy o szerokości około 20 metrów i głębokości co najmniej 3,5 – 3,9 metra, prawdopodobnie poprzedzającego ziemny wał. Rów nie był niczym wzmocniony, erozję jego skarp hamowała stosunkowo stabilna natura podłoża. Obwarowania obejmowały obszar o wymiarach około 85 x 50-55 metrów. Najstarsza zabudowa wewnętrzna prawdopodobnie wzniesiona była głównie z materiałów nietrwałych. Pośród niej na terenie zamku znajdować się mogła wzmiankowana w 1180 roku kaplica Roberta de Croc.
Na przełomie XIV i XV wieku drewniano – ziemnych obwarowań zamku prawdopodobnie nie zastąpiono solidnym kamiennym murem obwodowym, lecz nadal polegano na regularnie konserwowanej suchej fosie i fortyfikacjach palisadowych, być może wypełniających przestrzenie pomiędzy murowanymi budynkami. Murowana mogła być brama, wiodąca do zamku od strony zachodniej, wyposażona w przyziemiu w przejazd flankowany przez dwa pomieszczenia straży. W zachodniej części dziedzińca, w pobliżu bramy odkryto relikty murowanego budynku o wymiarach wnętrza 5,3 x 4,1 metra, który w późniejszym okresie został powiększony od północy o pomieszczenie wielkości 7,3 x 4,1 metra. Ponadto we wschodniej części zamku znajdował się murowany budynek mieszkalny o wymiarach 17 x 8,5 metra, ze wschodnim aneksem wielkości 3 x 3,5 metra, przypuszczalnie o funkcji latrynowej, gdyż został wysunięty w stronę skarpy fosy.
Pośrodku dziedzińca na przełomie XIV i XV wieku wzniesiono masywny donżon o rzadko spotykanej w Szkocji formie. Składał się on z prostokątnego w planie bloku o wymiarach 18,2 x 12,2 metry, do którego narożników przystawiono cztery mocno wysunięte czworoboczne wieże. Charakterystyczną cechą były również bardzo masywne mury donżonu, wahające się średnio od 2,5 metra do aż 3,7 metra, choć co zaskakujące, zwrócona w stronę bramy wjazdowej zachodnia ściana głównego bloku była najcieńsza, mając około 1,8 metra grubości (prawdopodobnie uznano to za niezbyt ważne z powodu flankowania przez dwie wieże zachodnie). Podstawę donżonu ujęto cokołem z dwoma fazowanymi gzymsami. Zwieńczenie murów stanowiło blankowane przedpiersie, w narożnikach mniejszych wież przechodzące do formy obłych bartyzan.
Wejście do donżonu umieszczono na poziomie gruntu, we wschodniej części ściany północnej. Nie zastosowano co prawda wysoko umieszczonego portalu dostępnego za pomocą schodów, lecz wejście zabezpieczono dwoma drzwiami i broną, przy czym wewnętrzne drzwi mogły być blokowane zasuwą, która po otwarciu blokowała klatkę schodową wieży północno – wschodniej. Z położonego pomiędzy obydwoma drzwiami niewielkiego przedsionka, przejść można było na wprost do sklepionego pomieszczenia w przyziemiu donżonu, a prostymi schodami w grubości muru do położonej na pierwszym piętrze auli (ang. hall). Ponadto po stronie wschodniej, w grubości muru narożnej wieży znajdowały się wąskie schody, wiodące z przedsionka na jej piętro.
W przyziemiu centralnej części donżonu głównym pomieszczeniem była podłużna, prostokątna komnata wielkości 13,7 x 4,9 metra, przykryta kolebkowym sklepieniem wzmocnionym masywnymi gurtami. Spośród nich jeden we wschodniej części pomieszczenia musiał zostać oparty o nadproże usytuowanego tam przejścia, zaś pozostałe rozmieszczono w odstępach dostosowanych do położenia otworów w ścianach bocznych. Oświetlenie przyziemia zapewniały niewielkie szczelinowe okna osadzone w głębokich i wysokich niszach, zaopatrzonych w schodki umożliwiające dostanie się do otworów. Z pomieszczenia przejść można było do komory ze studnią i z mechanizmem do pobierania wiader z wodą, umieszczonej w grubości muru północnego, pod schodami prowadzącymi na piętro. Ponadto w głównym pomieszczenia przyziemia znajdowały się przejścia do trzech narożnych wież (czwarta, mieszcząca celę więzienną, dostępna była wyłącznie z góry).
Pierwsze piętro głównego bloku donżonu zajmowała aula (ang. hall), czyli komnata reprezentacyjna przeznaczona do urządzania przyjęć, przeprowadzania ceremonii, czy narad, a także skupiająca dzienne życie właścicieli zamku. Zwieńczono ją ostrołukowym sklepieniem kolebkowym, wysokim na około 8,3 metra, a ogrzewano kominkiem osadzonym w ścianie wschodniej. Tam też znajdowało się podium dla głównego stołu, podczas gdy przeciwna zachodnia część pomieszczenia była odgrodzona dla służby drewnianą ścianka działową. Oświetlenie auli zapewniały okna z bocznymi kamiennymi siedziskami we wnękach okiennych, przeprute od północy i południa, przy czym w jednej z wnęk okna północnego umieszczono dodatkowo dwie ścienne półki. Nie wiadomo co znajdowało się w ścianie zachodniej. Mogło to być kolejne okno, a może, by nie osłabiać konstrukcji od strony wjazdowej, pozostawiono tam pełną ścianę. Z auli dostać się można było kręconymi schodami osadzonymi w południowo – wschodnim narożu na najwyższe piętro centralnej części donżonu oraz do pomieszczeń w obydwu wschodnich wieżach.
Drugie piętro donżonu musiała zajmować prywatna komnata mieszkalna właściciela zamku, ogrzewana kunsztownym komikiem osadzonym w ścianie północnej. Nieco niżej, w pasze sklepienia auli, między pierwszym i drugim piętrem, po obu stronach wschodniego krańca budynku, znajdowały się długie i wąskie, sklepione komory, do których wchodziło się z odpowiednich narożnych wież. Podobna komora istniała w południowo – zachodnim narożniku, a czwarta przypuszczalnie w narożu północno – zachodnim. Na zachodnim krańcu zamku musiały znajdować się schody, obsługujące obie tamtejsze narożne wieże, podobne do kręconej klatki schodowej w południowo – wschodnim narożniku auli, prowadzącej do dwóch wschodnich wież.
Narożne wieże donżonu wzniesiono na planie kwadratu o długości boków wynoszącej około 6 metrów. Były one nieco wyższe od centralnej części budynku, dlatego mieściły w środku po pięć kondygnacji. We wnętrzu wieży północno – wschodniej, na samym dole, mieścił się wspomniany powyżej loch więzienny, wyposażony tylko w niewielki otwór wentylacyjny. Dostęp do niego możliwy był przez otwór w kolebce, z poziomu wyższej, podsklepionej kondygnacji z latryną, przeznaczonej zapewne dla strażników. Górne kondygnacje wieży mieściły małe komnaty mieszkalne, zaopatrzone w kominki i nieduże okna. Spośród tych ostatnich charakterystyczne były mocno rozglifione okna najwyższego piętra. Ze względu na właz serwisowy, na parterze wieży północno – zachodniej ulokowana była kuchnia, natomiast dolne piętra wieży południowo – zachodniej najpewniej służyły za spiżarnie.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się mury wschodniej części centralnego bloku donżonu oraz w pełni, odrestaurowana w XIX wieku, narożna wieża północno – wschodnia. Pozostałe fragmenty, za wyjątkiem jedynie całkowicie zniszczonych wież zachodnich, widoczne są tylko w partiach przyziemia. Także zewnętrzne obwarowania zamku nie pozostawiły po sobie żadnych murowanych reliktów, choć w niektórych fragmentach czytelne są obwałowania ziemne. Wstęp na teren zamku jest darmowy i możliwy od rana od zmierzchu o każdej porze roku. Znajduje się on obecnie pod opieką Historic Environment Scotland.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lewis J., Excavations at Crookston Castle, Glasgow 1973-75, „Scottish Archaeological Journal”, Vol. 25, No. 1/2003.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Simpson W.D., Crookston Castle, „Transactions of the Glasgow Archaeological Society”, Vol. 12/1953.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.