Historia
Kościół w osadzie zwanej pierwotnie Abercrombie po raz pierwszy pojawił się w przekazach pisemnych w drugiej połowie XII wieku, w okresie rządów króla Macolma IV. Władca ten nadał opactwu Dunfermline kościół i kaplicę zamku w Perth oraz kościół w Carnbee, wraz z zależną od niego filią w Abercrombie. Obie ostatnie świątynie leżały na terenie diecezji St Andrews, dlatego donacja zatwierdzona została przez tamtejszego biskupa Richarda. Do końca XII wieku kościół w Abercrombie uzyskał status parafialny i został przeniesiony do diecezji Dunkeld, z którymi to wydarzeniami mogła być związana decyzja o budowie murowanego kościoła. Choć mnisi z Dunfermline uzyskali potwierdzenie starego prawa patronatu nad Abercrombie, to w 1217 roku earl Malcolm z Fife nadał ziemię Abercrombie klasztorowi w Culross, jako część uposażenia założycielskiego. Dość szybko doprowadziło to do konfliktu między dwoma klasztorami o dochody z kościoła w Abercrombie, zakończonego ugodą z 1227 roku, na mocy której wszystkie przywileje przypadły Culross. Stan ten prawdopodobnie utrzymywał się do czasu reformacji, kiedy to parafia Crombie połączona została z Torry. Doprowadziło to do utraty znaczenia przez kościół w Crombie, który w XVII wieku wykorzystywany był jedynie do celów pochówkowych. Najdalej pod koniec XVIII stulecia ostatecznie został całkowicie porzucony.
Architektura
Kościół zbudowano blisko północnego brzegu zatoki Firth of Forth, jako dokładnie zorientowaną względem stron świata, bardzo prostą budowlę sakralną na rzucie prostokąta, bez wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium. Długośc kościoła wynosiła wewnątrz grubych na około 1 metr murów 14 metrów, natomiast szerokość 4,4 metra. Całość przykrywał dwuspadowy dach, oparty od wschodu i zachodu na trójkątnych szczytach. Kościół wzniesiony został z jasnobrązowego gruzu i ciosanych bloków, z których te ostatnie przede wszystkim wzmacniały narożniki i tworzyły obramienia otworów. Dach mógł być wykonany z łupku, gontu lub zwykłej strzechy.
Okna kościoła miały formy wczesnogotyckie. Były wąskie, szeroko rozglifione do wnętrza i fazowane od zewnątrz. Zamknięcia przypuszczalnie były lancetowate. Ilość okien nie była duża, dlatego we wnętrzu musiał panować półmrok. Lepiej oświetolna była tylko część wschodnia, gdzie promienie słońca wpadały przez trzy symetrycznie rozstawione okna. Południowe z tych okien wtórnie zostało zablokowane w dolnej części, gdy postanowiono w ścianie umieścić czworoboczną półkę wnękową, z uskokiem przeznaczonym do zamykania drzwiczek lub kraty.
Otwór wejściowy do kościoła prawdopodobnie znajdował się w zachodniej części ściany południowej, w szeroko fazowanym ostrołucznym portalu. Po jego wschodniej stronie znajdowało się kolejne, nieco węższe wejście, tradycyjnie przeznaczone dla plebana. Osobne wejście księdza mogłoby wskazywać na oddzielenie części prezbiterialnej drewnianym lektorium, za które dostęp dla ludzi świeckich był zabroniony.
Stan obecny
Kościół jest dziś niezadaszoną ruiną, z zachowaną większością muru obwodowego, choć bez wschodniego szczytu i z północną ścianą odbudowaną na starych fundamentach. Wschodnia ściana wznosi się obecnie tylko na wysokość około 2,7 metra. Zawiera pozostałości dwóch wczesnogotyckich okien i wnękową półkę ścienną. Zachodnia szczyt przetrwał w całości, ale nie ma żadnych detali architektonicznych. W ścianie południowej przy uważnym spojrzeniu dojrzeć można ślady po dwóch portalach wejściowych i jednym oknie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cowan I.B., The Parishes of Medieval Scotland, Edinburgh 1967.
Douglas W., Culross Abbey and its charters, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 11/1927.
Russell Walker J., Pre-reformation churches in Fife and the Lothians, Edinburgh 1888.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.