Historia
Wieża mieszkalna Cranshaws zbudowana została w pierwszej połowie XVI wieku lub najwcześniej w późnych latach XV wieku. Przez większość swojej historii należała do członków rodu Swinton, którzy uzyskali miejscowe dobra w 1401 roku od Archibalda, czwartego earla Douglas. Jej fundatorem mógł być zmarły w 1520 roku sir John Swinton. W 1544 roku Cranshaws i okoliczne ziemie najechane zostały przez Anglików, nie odnotowano jednak w przekazach pisemnych, czy wieża została zniszczona. W 1641 roku Alexander Swinton, laird Swinton, otrzymał potwierdzenie własności Cranshaws, wieża musiała więc wciąż być użytkowana przez ród jej fundatorów, którzy zbyli miejscowe dobra dopiero na początku XVIII stulecia. Pod koniec XVIII wieku znalazła się w rękach Douglasa, earla Morton, który dokonał jej znacznej przebudowy, zwłaszcza wnętrz, oraz usunął pobliską zabudowę gospodarczą i pomocniczą. Kolejne modernizacje nastąpiły w latach 1831-1834, około 1895 roku i w trakcie renowacji z 1978 roku.
Architektura
Wieżę zbudowano na wschodnim stoku Cranshaws Hill, na planie prostokąta o wymiarach 12,2 x 7,9 metra, z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożnikami. Osiągnęła ona 19,8 metrów wysokości, mieszcząc trzy główne kondygnacje, półpiętro oraz nieduże murowane poddasze na samej górze. Było ono na tyle wąskie, iż pozostawiło miejsce na dookolną galerię obronną, ukrytą za wydatnym przedpiersiem, osadzonym na wystających konsolach i zwieńczonym krenelażem. W Cranshaws nie zastosowano popularnych w Szkocji narożnych bartyzan, przedpiersie przepruto jedynie prostymi rzygaczami do usuwania nadmiaru wody deszczowej.
Pierwotny portal wejściowy do wieży umieszczono na poziomie gruntu po stronie zachodniej, tak by sąsiadował z narożną cylindryczną klatką schodową, osadzoną częściowo w grubości muru obwodowego. Łączyła ona wszystkie cztery główne kondygnacje wieży, mieszczące się pomiędzy grubymi na 1,8 metra murami, a także poddasze i chodnik straży, ku któremu skierowane było wyjście ze schodów. Klatka schodowa nietypowo nie została wysunięta poza bryłę głównego bloku wieży, ani ryzalitem, ani smukłą wieżyczką schodową, pomimo sporych rozmiarów w całości mieszcząc się w środku budynku. Jej zakończenie mogło mieć formę obserwacyjnej wieżyczki.
Wewnątrz wieży utworzono układ pomieszczeń, który nieco odbiegał od najczęściej spotykanego schematu późnośredniowiecznych szkockich wież mieszkalnych. Każdą kondygnację zajmowało jedno duże pomieszczenie, ale z powodu obszernej klatki schodowej, w przeciwnym do niej narożniku północno – wschodnim, wydzielona została mała przestrzeń, która w naturalny sposób uformowała nieduże pokoje. Przyziemie o gospodarczym charakterze przypuszczalnie pierwotnie przykryte było sklepieniem kolebkowym, pod którym znajdowało się jeszcze niskie półpiętro pełniące rolę kuchni (ewentualnie półpiętro było wtórnym dodatkiem, a kuchnia początkowo znajdowała się w przyziemiu lub w małym pomieszczeniu na piętrze). Wyżej usytuowano krytą drewnianym stropem aulę (ang. hall), natomiast najwyższe piętro stanowiła kondygnacja mieszkalna z bardziej prywatną komnatą, zapewne sypialnią właścicieli Cranshaws. Mieszkalny charakter otrzymała również izba na poddaszu, być może przeznaczona dla służby.
Aula była obszerną i dobrze wyposażoną komnatą o najbardziej reprezentacyjnym wystroju w całym budynku. Jej ogrzewanie zapewniał kominek osadzony w ścianie południowej, flankowany dwoma oknami z głębokimi wnękami. Kolejne okna z półkami ściennymi we wnękach oświetlały aulę ze ścian wzdłużnych. W grubości muru zachodniego, tuż obok przejścia do klatki schodowej, znajdował się mała komora mieszcząca latrynę. Nie miała ona formy wykuszu, lecz kanału na nieczystości w grubości muru, zakończonego odpływem skierowanym poza wieżę.
Stan obecny
Wieża przetrwała do czasów współczesnych, choć jej wnętrza zostały całkowicie przekształcone w czasach współczesnych, otrzymując nowe ścianki działowe, nowy układ pomieszczeń i wystrój. Przekształceniu i powiększeniu w XVIII i XIX wieku uległa również większość okien (oryginalne niewielkie otwory okienne zachowały się głównie na poziomie drugiej kondygnacji). Pierwotne zachodnie wejście uległo przebudowie, zaś od wschodu przepruto całkiem nowe wejście nowożytne. Efektem prac budowlanych z pierwszej połowy XIX wieku jest także obecne przedpiersie i nieco niższe od pierwotnego poddasze. Budowla znajduje się dziś w rękach prywatnych, służąc jako pensjonat z pokojami do wynajęcia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Sixth report and inventory of monuments and constructions in the county of Berwick, Edinburgh 1915.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume I, south-east Scotland, Edinburgh-London 1962.