Historia
Budowa kościoła w Corstorphine związana była z rodem Forresterów, którzy go ufundowali, rozbudowali i w ciągu kolejnych lat wyposażyli w grobowce przeznaczone na zmarłych członków rodziny. Miejscowe ziemie zakupił w 1376 roku Adam Forrester, burmistrz edynburski, od którego aż po drugą połowę XVIII wieku kolejni przedstawiciele rodu posiadali tytuł lorda Corstorphine. Wcześniej, od drugiej połowy XII wieku, w Corstorphine funkcjonowała kaplica, która w 1128 roku została podarowana przez króla Dawida I opactwu Holyrood. W późniejszych latach zaczęła ona służyć miejscowej społeczności jako kościół parafialny pod wezwaniem św. Marii, pomimo formalnego podporządkowania kościołowi augustianów z Holyrood.
Na przełomie XIV i XV wieku Adam Forrester wzniósł obok kościoła kaplicę św. Jana, po raz pierwszy odnotowaną w przekazach pisanych w 1426 roku. Jego syn, John Forrester, przed 1436 rokiem przy rodowej świątyni ufundował kolegiatę, która funkcjonowała równocześnie ze starszym kościołem parafialnym i wchłonęła go w swoją strukturę fizyczną, ale pozostała całkowicie odrębną instytucją. W jej skład wchodziło pięciu kapłanów i dwóch pomocników, a od 1444 roku dziewięciu księży. Aby wspomóc dokończenie prac budowlanych nad nowym kościołem kolegiackim, w 1437 roku udzielono odpustu wszystkim tym, którzy przyczynili się finansowo do realizacji projektu.
W 1634 roku kolegiata została rozwiązana, po czym w 1646 roku późnogotycki kościół Forresterów przekształcono w świątynię parafialną. Wiązało się to niestety z rozbiórką starszej, XII-wiecznej budowli, na miejscu której wzniesiono dodatkową nawę kościoła św. Jana. Kolejna, drastyczna przebudowa miała miejsce w 1828 roku, kiedy to zniszczono XVII-wieczną nawę północną, część nawy głównej oraz północne ramię transeptu, a na ich miejscu wzniesiono nowe. Przepruto również nowe wejście we wschodniej elewacji prezbiterium i usunięto wiele rzeźbionych elementów architektonicznych kościoła. Ostatnie większe prace remontowo – budowlane miały miejsce przy kościele w latach 1903-1905, gdy część stropów zastąpiono sklepieniami.
Architektura
Kościół u schyłku średniowiecza uzyskał nietypowy kształt i rozbudowany, niesymetryczny układ przestrzenny, składający się z prostokątnej w planie nawy, czworobocznego prezbiterium po stronie wschodniej, co ciekawe szerszego niż nawa, oraz czworobocznej wieży po stronie zachodniej, niemal równej szerokością nawie. Dodatkowo do północnej i południowej ściany nawy, tuż za wieżą, dostawiono dwie kaplice o charakterze ramion transeptu, zaś do północnej ściany prezbiterium przystawiono dwukondygnacyjną zakrystię. Unikalność budowli powiększał starszy kościół parafialny, który znajdował się po północnej stronie nawy kolegiaty.
Nietypowy kształt prezbiterium o większych gabarytach niż nawa, mógłby świadczyć o jego wcześniejszym pochodzeniu, byłaby to więc kaplica Adama Forrestera z przełomu XIV i XV wieku, podczas gdy część zachodnia kościoła zostałaby wybudowana po ufundowaniu kolegiaty. Ewentualnie starsza kaplica św. Jana znajdowała się na miejscu południowego ramienia transeptu, którego duże trójdzielne okno z maswerkiem w angielskim stylu prostolinijnym i z romboidalnymi formami w górnej partii, nawiązywało do wschodniego okna w kościele opactwa Melrose, zbudowanego po zniszczeniach z 1385 roku. Z drugiej strony kaplica przykryta została we wnętrzu typowym dla późnośredniowiecznej Szkocji ostrołucznym sklepieniem kolebkowym.
Prezbiterium otrzymało wewnątrz wymiary w planie 7,6 x 6,4 metra i zwieńczenie w postaci ostrołukowego sklepienia kolebkowego. Jego oświetlenie zapewniało od wschodu duże trójdzielne, ostrołukowe okno z bogatym maswerkiem w stylu gotyku wertykalnego oraz dwa mniejsze okna dwudzielne w elewacji południowej. Pomiędzy nimi umieszczono okazałe gotyckie sedilia ze zdobionym zwieńczeniem w ośli grzbiet ponad każdym siedziskiem, a obok piscinę, której nisza została wykorzystana także jako półka na kościelne precjoza. W północną ścianę prezbiterium wstawiono dwa okazałe grobowce Johna Forrestera i jego żony oraz Johna Forrestera młodszego z żoną. Na elewacji zewnętrznej, powyżej okna wschodniego umieszczono małą niszę z podstawą i baldachimem, według tradycji mieszczącą lampę będącą drogowskazem dla podróżników.
Drugi charakterystyczny element kościoła, czyli zachodnią wieżę, wzniesiono na planie czworoboku o wymiarach 5,5 x 5,2 metra. Uformowano ją podobnie jak resztę budowli, z dokładnie obrobionych kamiennych bloków, jednak w odróżnieniu od prezbiterium i transeptu, jej elewacje pozostały gładkie na całej wysokości, pozbawione przypór, posadowione jedynie na cokole. Po stronie zachodniej przepruto wejście, a drugi portal utworzono od strony nawy. Ponadto każdą elewację przepruto dwudzielnym oknem o zamknięciach w postaci trójliści, zaś wysmukłości nieco przysadzistej budowli dodała kamienna iglica i cztery sterczyny ustawione w narożnikach u jej podstawy.
Stan obecny
Widoczny dziś kościół jest zbiorem elementów średniowiecznych i nowożytnych. Z okresu średniowiecza pochodzi wieża, południowe ramię transeptu, prezbiterium i zakrystia po jego północnej stronie. Niestety nawet w tych partiach część detali architektonicznych uległa wymianie, przykładowo wejście zachodnie i okno południowego ramienia transeptu (oryginalna pozostała jedynie ława parapetowa), portal wejściowy do prezbiterium (wstawiony na miejscu starszego, oryginalnego), czy maswerk okna wschodniego prezbiterium (być może wzorowany na średniowiecznym). Gruntownie przemurowany został korpus nawowy, pozbawiony ściany północnej, na miejscu której wstawiono arkady międzynawowe. Jego okna, więźba dachowa i arkada tęczy zostały wymienione w XIX wieku. Nie zachowały się także żebra sklepienia transeptu. Całkowicie nowożytną konstrukcją jest zachodnia kruchta i nawa północna, ta druga prawdopodobnie stojąca na miejscu pierwotnego średniowiecznego kościoła parafialnego, do którego w XV wieku dobudowano kaplicę i następnie kolegiatę.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., McWilliam C., Walker D., Wilson C., The buildings of Scotland. Edinburgh, London 1984.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.