Historia
Początki monastycznej społeczności w Coldingham sięgały według przekazów kronikarskich drugiej połowy VII wieku, kiedy to św. Aebba założyć miała podwójny męsko-żeński klasztor Urbs Coludi. Ten najstarszy konwent zniszczony został w 870 roku przez duńskich wikingów. Odnowienie życia religijnego nastąpiło w 1098 roku, gdy król Edgar nadał tamtejsze ziemie mnichom od św. Cuthberta z angielskiego Durham, w zamian za udzielone mu rok wcześniej poparcie podczas przejmowania tronu od Donalda III. Do Coldingham przybyli bracia benedyktyńscy, którzy przed połową XII wieku założyli przeorat, podległy aż do początku XVI wieku swemu macierzystemu konwentowi z Durham. Pierwszy kościół wyświęcony został w Coldingham około 1100 roku, przy obecności króla i licznych dostojników. Pierwszy miejscowy przeor potwierdzony został pisemnie w 1174 roku, natomiast w czasach przeora Bertrama of Durham, urzędującego w latach 1189-1212, dzięki licznym donacjom wzniesiono murowany romański kościół klasztorny.
Okres świetności klasztor przeżywał w XIII wieku. Przebywało w nim wówczas około 30 mnichów, a kościół uzyskał bogaty wystrój. Jego ufundowanie możliwe było dzięki dużym przychodom z podległych ziem i folwarków, sprzedaży wełny, ziarna, zwierząt hodowlanych, drewna i rybołówstwa. Rozwoju nie zastopowały kilkukrotne pożary, jakie niszczyły zabudowania klasztoru. Pierwszy z nich miał miejsce na przełomie 1215 i 1216 roku, kiedy to Coldingham splądrowały wojska króla Jana, próbującego nie dopuścić do sojuszu północno angielskich baronów ze Szkocją. Klasztor szybko odbudowano w jeszcze okazalszej formie, dzięki czemu prosperował do początku XIV wieku. W trakcie pierwszej wojny o szkocką niepodległość mnisi musieli opuścić na pewien czas swoje zabudowania. W okres postępującego upadku wpędziła ich następnie epidemia Czarnej Śmierci i liczne pograniczne konflikty pomiędzy Szkocją a Anglią. Kolejne pożary Coldingham miały miejsce w 1430, 1542 i 1544 roku. Na skutek reformacji zarząd nad podupadłym klasztorem przejęli opaci komendatoryjni, z których pierwszym był Alexander Home, późniejszy pierwszy earl Home.
W 1606 roku przeorat Coldingham został ostatecznie rozwiązany, a opuszczone przez mnichów zabudowania znacznie zniszczyły w połowie XVII wieku angielskie wojska Olivera Cromwella, które ścigały ukrywających się w nich rojalistów. W latach 1661-1662 zrujnowane prezbiterium dawnego kościoła klasztornego zostało przebudowane, by służyć jako kościół parafialny, natomiast pozostałą część świątyni rozebrała okoliczna ludność w celu pozyskania materiału budowlanego. W latach 1854-1857 przeprowadzono renowację kościoła, skutkującą kolejnymi zmianami, zwłaszcza ściany południowej i zachodniej, usunięciem empor oraz dodaniem kruchty południowej.
Architektura
Klasztor usytuowano w płytkiej dolinie pomiędzy dwoma strumieniami, na wschodzie odgrodzonej pasmem przybrzeżnych wzgórz od Morza Północnego, a na zachodzie otwartej na trakt łączący Berwick na południu z Dunbar na północnym – zachodzie i dalej z Edynburgiem na zachodzie. Kompleks monastyczny składał się z kościoła klasztornego, pomieszczeń klauzury i otoczonego krużgankami wirydarza, a zapewne także z zabudowań gospodarczych, które mogły stanowić zachodnią część założenia. Pomieszczenia klauzury znajdowały się po południowej stronie kościoła, ale były przesunięte ku wschodowi w stosunku do typowych założeń benedyktyńskich, mając wirydarz na wysokości prezbiterium (zawiązane to było prawdopodobnie z usytuowaniem starszego, XII-wiecznego kościoła na miejscu prezbiterium z przełomu XII i XIII wieku).
Najstarszy kościół klasztorny w początku XI wieku był niedużą jednonawową budowlą, od wschodu zamkniętą półkolistą apsydą, a od zachodu poprzedzoną smukłą czworoboczną wieżą. Kościół klasztorny z przełomu XII i XIII wieku wzniesiono na planie krzyża łacińskiego jako trójnawową, sześcioprzęsłową bazylikę z transeptem, czworoboczną wieżą na przecięciu naw o wysokości około 27 metrów, oraz z długim wewnątrz na około 25 metrów i szerokim na 7 metrów, jednonawowym, prostokątnym prezbiterium (całość kościoła miała około 65 metrów długości) o murach grubości 1,2 metra. Po wschodniej stronie transeptu usytuowane były nieduże kaplice, po trzy z obu stron (przy północnym i południowym ramieniu), budowla tworzyła więc typowy układ dla benedyktyńskiego kościoła klasztornego. Wyróżniała się południowo – wschodnia wieżyczka schodowa o znacznych rozmiarach, usytuowana w narożniku południowego ramienia transeptu.
Wnętrze prezbiterium otrzymało bardzo wyrafinowane elewacje, zbliżone układem do drugiej (gotyckiej) fazy kościoła opackiego w Jedburgh, ale powstałe na bazie tradycji północnoangielskiej (Nun Monkton, Ripon, St Bees). Składały się one z dwóch poziomów arkad, z których niższy utworzony był przez rząd przyściennych kolumn osadzonych na kamiennych ławach, na kapitelach których umieszczono profilowane ostrołuki, rozdzielone migdałowatymi i wielolistnymi wnękami. Arkady górnej kondygnacji otwierały się na biegnącą od północy, wschodu i południa galerię. Podtrzymywane były przez filary utworzone z kilku kolumienek, na których kapitelach podpierały się arkady, na przemian wysokie i zdwojone niskie (w ścianie wschodniej alternacja wykonana została z pojedynczych arkad niskich i wysokich). Wysokie stanowiły obramienia nisz okiennych, niskie natomiast ostrołucznych sklepień pod którymi przechodziła galeria, przy czym kolumienki wysokich ustawione były na kapitelach niższych arkad, a ich bazy i kapitele były drobniejsze. Dekoracje pokrytych roślinnymi motywami głowic utworzono w stylistyce wczesnogotyckiej.
Zewnętrzne elewacje prezbiterium uzyskały podobny, dwupoziomowy układ. Dolną część stanowiły fazowane gzymsy cokołowe i ślepe arkady, wyrastające z gzymsu kordonowego na parach smukłych przyściennych kolumienek, półkoliście zamknięte i zdobione w jodełkę (fr. chevron). Umieszczono je po dwie pomiędzy każdą parą lizen. Górny poziom, oddzielony gzymsem z regularnymi stopniami, wypełniały profilowane okna zwieńczone lekkimi ostrołukami i flankowane kolumienkami. Kolumienki okienne przedzielono pierścieniami oraz wyposażono w płaskorzeźbione kapitele, na których osadzono wałki archiwolt. Całość stanowiła XIII-wieczny efekt przenikania się wzorów romańskich z nadchodzącymi wpływami gotyku. Wschodnie narożniki prezbiterium uformowano w dwie czworoboczne wieżyczki, czy też masywne przypory, z których północna mieściła wewnątrz cylindryczną klatkę schodową. Jako materiał budowlany prezbiterium wykorzystany został czerwony ciosany piaskowiec, starannie opracowany i łączony równymi warstwami.
W krótkim skrzydle wschodnim klauzury mieścił się między innymi kapitularz, czyli najważniejsze pomieszczenie dla konwentu, w którym odbywały się obrady mnichów pod przewodnictwem przeora, dotyczące najważniejszych dla klasztoru kwestii. Prawdopodobnie posiadał on zachodni przedsionek połączony z krużgankiem. Piętro skrzydła zapewne mieściło dormitorium połączone z latrynami, które posadowione na masywnych murach były wysunięty ku wschodowi z obrysu skrzydła wschodniego. Większość skrzydła południowego klauzury wypełniał refektarz, usytuowany dłuższymi bokami równolegle do kościoła. Mieścił się on w okazałym budynku o długości nieco ponad 30 metrów i szerokości 8,5 metra, od południa wzmocnionym przyporami. Zapewne od zachodu sąsiadował on z klasztorną kuchnią, a od północy z krużgankami, z którymi połączony był trzema wejściami (dodatkowe przejście wiodło na wschód). Wnętrze podzielone było na dwie nawy rzędem filarów. Przykryte zostało sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, opartymi na pojedynczych służkach i konsolach w narożnikach. Skrzydło zachodnie, jeśli w ogóle istniało, to było bardzo krótkie, gdyż jego miejsce w większości zajmowało południowe ramię transeptu. Wirydarz tradycyjnie otoczony był krużgankami, ale najpewniej jedynie z dwóch stron: od południa i wschodu.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się jedynie mury dawnego prezbiterium kościoła klasztornego, przekształconego w czasach nowożytnych w kościół parafialny. Oryginalna jest zewnętrzna elewacja północna i wschodnia, natomiast zachodnia i południowa to efekt prac budowlanych z XVII i XIX wieku. Neogotyckie są także zwieńczenia narożnych wieżyczek i wschodni szczyt. Po zachodniej stronie prezbiterium widać niewielkie relikty dawnego transeptu, zaś po stronie południowej słabo zachowane ruiny zabudowań klauzury. Nawet tak skromne pozostałości, przede wszystkim dawnego prezbiterium, zdumiewają do dziś wspaniałymi wewnętrznymi i zewnętrznymi zdobieniami elewacji w postaci romańsko – wczesnogotyckich arkad i okien.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Sixth report and inventory of monuments and constructions in the county of Berwick, Edinburgh 1915.