Historia
Cockburnspath już od czasów wczesnego średniowiecza należało do earlów March i Dunbar, którzy ponoć otrzymali miejscowe ziemie pod warunkiem wytępienia bandytów i złodziei z regionów Merse i Lothian. Utracili oni Cockburnspath wraz z rodowym zamkiem Dunbar w 1435 roku, na skutek konfiskaty zarządzonej przez szkockiego władcę. George Dunbar, jedenasty earl Dunbar i March, próbował co prawda jeszcze w tym samym roku odzyskać włości wraz z pomocą angielskich oddziałów, lecz zamierzenie te nie udało się z powodu porażki w bitwie pod Piperdean.
Na początku drugiej połowie XV wieku Cockburnspath przekazane zostało przez króla Jakuba II jego synowi Alexandrowi Stewartowi, nowemu earlowi March. Następnie przeszło na własność rodu Hume, którego przedstawiciel, prawdopodobnie sir Patrick Hume of Fast, na miejscu starszej, jeszcze XIV-wiecznej budowli, wzniósł późnośredniowieczną wieżę mieszkalną, po raz pierwszy odnotowaną w przekazach pisemnych w przywileju z 1488 roku.
W 1503 roku wieża wraz z przyległymi dobrami ziemskimi, jako część posagu podarowana została przez króla Jakuba IV jego małżonce, Margaret Tudor, lecz już od około 1530 roku znajdowała się w rękach rodu Home. Pretensje do własności Cockburnspath rościli sobie wówczas Douglasowie, gdyż po śmierci króla Jakuba IV w bitwie pod Flodden w 1513 roku, Margaret Tudor wyszła za mąż za sir Archibalda Douglasa, szóstego earla Angus. Sytuację majątkową dodatkowo skomplikowała w 1530 roku sprzedaż Cockburnspath przez Johna Home Williamowi Sinclairowi, który z kolei szesnaście lat później odsprzedał wieżę Georgeowi Douglas.
W trakcie wojny szkocko – angielskiej z lat 1543-1551 wieża była jeszcze obsadzona 3 tysięcznym garnizonem żołnierzy na żołdzie Douglasów, jednak już w drugiej połowie XVI wieku jej znaczenie zaczęło spadać. Po parokrotnej zmianie właścicieli została opuszczona około 1612 roku na rzecz pobliskiej, wygodniejszej rezydencji. Pod koniec XVIII wieku wieżę niestety w dużym stopniu rozebrano w celu pozyskania materiałów budowlanych.
Architektura
Cockburnspath była późnośredniowieczną wieżą mieszkalną, wzniesioną na planie prostokąta o wymiarach 10,6 x 8,8 metra i murach obwodowych o zróżnicowanej grubości od 1,8 do 2,1 metra. Usytuowano ją na wysokim, północnym brzegu niewielkiego strumienia. Byłaby to budowla typowa i nie wyróżniająca się na tle innych późnośredniowiecznych wież mieszkalnych, gdyby nie elewacje zewnętrzne, na których oznaczono gzymsem kordonowym podział na kondygnacje. Wyróżniała się także oryginalna elewacja przyziemia ściany północno – wschodniej, uformowana na kształt szerokiej i płytkiej uskokowej przypory o wysokości 4,9 metra. Mury wieży wzniesiono z łamanego czerwonego piaskowca, przy wykorzystaniu szarych i czerwonawych ciosów do wzmocnienia narożników.
Wejście do wieży znajdowało się mniej więcej pośrodku ściany północnej. Jego lekko ostrołuczny portal chroniony był drzwiami i nadwieszonym wykuszem machikułowym. Wnętrze wieży pierwotnie podzielone było na trzy główne kondygnacje oraz poddasze. W części parterowej mieściła się sklepiona kolebkowo ciemna spiżarnia. Pierwsze piętro zajmowała, jak zawsze w tego typu budowlach, reprezentacyjna aula. Była to główna komnata wieży, w której skupiało się dzienne życie mieszkańców Cockburnspath. Jej oświetlenie zapewniały większe okna o prostokątnych ościeżach, osadzone w zwieńczonych półkoliście niszach, po bokach których znajdowały się kamienne siedziska (okno takie znajdowało się w ścianie północno – wschodniej). Podobne, choć nieco mniejsze okno oświetlało prywatną komnatę mieszkalną na drugim piętrze, oddzieloną od auli drewnianym, płaskim stropem. Powyżej znajdowało się jeszcze murowane poddasze, na tyle wąskie, iż pozostawiało miejsce na dookolną galerię obronną chronioną krenelażem. Komunikację pionową zapewniała klatka schodowa osadzona w narożniku południowo – zachodnim.
Do wieży od XVI wieku przystawiony był kamienny mur, który zapewne zastąpił starsze obwarowania drewniano – ziemne. Wydzielał on od północy i wschodu nieduży dziedziniec, połączony na południowym – wschodzie z prostokątnym, jednokondygnacyjnym budynkiem o wymiarach 21,3 x 5,5 metra i grubości murów wynoszącej około 1 metra. Jego wnętrze podzielone było na trzy sklepione kolebkowo pomieszczenia, zaopatrzone w wąskie otwory doświetlające. Z nich pomieszczenie południowe służyć mogło jako kuchnia, nad którą znajdować się mogła jeszcze jedna kondygnacja.
Stan obecny
Wieża znajduje się dziś w stanie zaawansowanej ruiny. Prawie pełnej wysokości, czyli około do 12,2 metrów sięga ściana północno – wschodnia, natomiast przyległe do niej dwie ściany przetrwały już tylko na poziomie kondygnacji przyziemia, a mur południowo – zachodni widoczny jest jedynie w najniższych partiach. W odległości około 4 metrów od wieży znajdują się ruiny muru otaczającego dziedziniec. Przyległe do niego pozostałości skrzydła wschodniego pochodzą z XVI wieku, natomiast skrzydła zachodniego z XVII lub XVIII wieku. Wstęp na teren Cockburnspath jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Sixth report and inventory of monuments and constructions in the county of Berwick, Edinburgh 1915.