Historia
Grobowce nazwane Cnoc Freiceadain i Na Tri Shean zbudowane zostały w epoce kamienia, przypuszczalnie około 3700-3500 roku p.n.e. Wzniesione zostały przez wczesnorolniczą społeczność, zorganizowaną w szczepy, plamiona lub liczne rody, które były na tyle dobrze zreorganizowane, że mogły podjąć prace budowlane na dużą skalę. Jak w większości innych tego typu budowli, nie wiadomo dokładnie jak długo funkcjonowały, jak liczne były złożone w nim pochówki, ani czy powstały w ramach jednej akcji budowlanej, czy też na skutek stopniowego rozwoju. Wyjątkowo duża wielkość kurhanów wskazywałyby, iż były użytkowane co najmniej przez kilka pokoleń.
Architektura
Grobowce zbudowano na grzbiecie wzgórza o dłuższej osi północ – południe i stromych wschodnich zboczach. Wzniesienie stanowić musiało charakterystyczny element panoramy, zwłaszcza od wschodu i południa, gdyż wykorzystane zostało do budowy aż dwóch dużych kurhanów. Nieco mniejszy Cnoc Freiceadain wzniesiony został po stronie północnej, natomiast bardzo podobny grobowiec kurhanowy nazwany Na Tri Shean na południowym – zachodzie, w oddaleniu około 60 metrów. Cnoc Freiceadain utworzono z dłuższą osią pod skosem w stosunku do osi wzgórza (z odchyleniem północnej części ku wschodowi, a południowej ku zachodowi), natomiast Na Tri Shean prawie prostopadle do osi wzniesienia (z lekkim odchyleniem zachodniego krańca ku północy, a wschodniego ku południowi).
Cnoc Freiceadain tworzył duży kurhan o długości około 67 metrów i szerokości od 10,7 do 16,1 metrów. Jego południowo – zachodni kraniec został w planie zaokrąglony, ale niewykluczone, że pierwotnie wystawały z niego dwa ramiona, czy też podobne do klina rogi, długości około 5,5 i 9 metrów. Z pewnością ramiona takie umieszczono przy północno – wschodnim krótkim krańcu. Zazwyczaj obejmowały one dziedzińczyk, w obrębie którego mogły być przeprowadzane ceremonie pogrzebowe i z których prowadziło wejście do komory grobowej. W Cnoc Freiceadain komora grobowa, być może poprzedzona korytarzem, znajdować się mogła zarówno po stronie północno – wschodniej, jak i południowo – zachodniej. Możliwe, że pierwotnie kurhan otoczony był wzdłuż krawędzi dużymi kamieniami, ustawionymi w pionie dłuższymi bokami, celem zabezpieczenia materiału budowlanego kopca przed rozproszeniem.
Na Tri Shean stanowił okazały kurhan o długości 71,6 metrów i szerokości w środkowej części 9,7 metra, zwiększającej się po stronie wschodniej do 21,3 metrów, a po stronie zachodniej do 18,3 metrów. Przy obu krótszych bokach utworzono charakterystyczne rogi lub ramiona, rozmieszczone pod skosem w stosunku do osi kurhanu. Te po stronie wschodniej były długie na około 5,5 metra i tworzyły trapezowaty, prawie prostokątny dziedzińczyk o wymiarach 18,2 x 4 metry, natomiast zachodnie miały 3 i 4,5 metra długości, obejmując podobny, ale nieco mniejszy dziedzińczyk. Wschodnia i zachodnia część kurhanu była wyższa od wąskiej części środkowej, z grubsza kolista w planie, zapewne ze względu na usytuowanie wewnątrz komór grobowych. Podobnie jak północny kurhan, kopiec Na Tri Shean usiał być otoczony wzdłuż krawędzi większymi głazami.
Stan obecny
Większa część kurhanu grobowca Cnoc Freiceadain została zniwelowana do wysokości około 0,9 – 1,2 metra, za wyjątkiem o połowę wyższego południowo – zachodniego krańca. Kraniec ten, jeśli pierwotnie miał ramiona klina, to uległy one całkowitemu zanikowi. Relikty komory grobowej mogą być ukryte w miejscu, gdzie ze wschodniej części kopca wystają obecnie wierzchołki trzech kamiennych płyt. Pozostałościami kolejnych pochówków mogą być kolejne głazy rozrzucone w zachodniej części kurhanu.
Sąsiedni kurhan Na Tri Shean należy do największych i najbardziej idealnych pod względem formy neolitycznych grobowców na terenie północnej części Szkocji (Caithness). Zachował się w bardzo dobrym stanie, bez poważnych naruszeń struktury, pomimo że przecięty został w poprzek polnym murem. Jego wysokość w najwyższych partiach sięga dziś około 3 metrów, w najniższych około 1,2 metra. Komory grobowe Na Tri Shean wciąż oczekują na prace badawcze.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Third report and inventory of monuments and constructions in the county of Caithness, Edinburgh 1911.