Historia
Broch Clickimin (Clickhimin) zbudowany został w epoce żelaza, na terenach zamieszkiwanych już od późnej epoki brązu, a więc od około VIII-VII wieku p.n.e., kiedy to funkcjonowało na jego miejscu niewielkie gospodarstwo, powiększone około V wieku p.n.e. przez nowo przybyłe na Szetlandy grupy ludzi. W epoce żelaza, mającej początek w IV wieku p.n.e., na wyspie pojawili się dobrze zorganizowani osadnicy, zdolni do podjęcia prac budowlanych na o wiele większą skalę. W ten sposób około I wieku n.e. postały pierwsze kamienne obwarowania i broch, czyli jedna z około pięciuset wież mieszkalnych na północnych i zachodnich terenach późniejszej Szkocji, budowanych przez plemiona piktyjskie, czy też celtyckie.
Mieszkańcy Szetlandów w epoce żelaza prowadzili farmerski tryb życia, zajmowali się także hodowlą bydła, rybołówstwem, wypasem owiec i polowaniami na dzikie zwierzęta. Status mieszkańców wieży Clickimin musiał być wysoki, o czym świadczyłyby pozostawione przez nich pozostałości rzymskiego, importowanego szkła. Prawdopodobnie brak żyznej ziemi doprowadził z czasem do coraz częstszych konfliktów, przejawiających się w ciągłych napadach, kradzieżach bydła i dobytku oraz uprowadzeniach w celu pozyskania niewolników. Wymusiło to budowę obwarowań zarówno o funkcji mieszkalnej, jak i obronnej oraz ostrzegawczo – strażniczej. Tą ostatnią zapewniała znaczna wysokość brochów, dająca rozległy ogląd okolicy, natomiast obronność zwiększała ich kamienna konstrukcja oraz przewaga wysokości nad atakującymi.
Clickimin funkcjonowało do około VI wieku n.e., przechodząc w międzyczasie kilka modernizacji (między innymi broch został obniżony, wyposażono go w kanał drenażowy, wzniesiono w nim wewnętrzny mur tworzący nowe domostwo). W końcowym etapie zabudowania wyspy prawdopodobnie bardziej przypominały zwyczajne gospodarstwo, niż ufortyfikowaną budowlę. Ostatecznie stan przebudowanego brocha stał się na tyle zły, iż został porzucony jeszcze przed przybyciem w IX wieku na szetlandzkie wyspy wikingów.
Architektura
Broch zbudowany został na małej i niskiej wyspie w południowej części Clickimin Loch, a zarazem w bliskiej odległości od położonego na wschodzie wybrzeża Morza Północnego. Od zachodu jezioro ograniczone było grzbietem niewysokich wzgórz, odcinającym przybrzeżny pas ziemi od lądu w głębi wyspy. Od wschodu Clickimin Loch pierwotnie było otwarte na wody pomiędzy wyspami Mainland i Bressay, ale już w pierwszym tysiącleciu p.n.e. zostało odcięte od morza piachem naniesionym w trakcie sztormów, co z czasem podniosło poziom wody w utworzonym wówczas jeziorze. Wysepka na której zbudowano broch pierwotnie mogła być połączona z resztą lądu od południa piaszczystą mierzeją, podmywaną w czasie przypływów. Gdy poziom wody w jeziorze podniósł się, komunikację mogły zapewniać już tylko łodzie. Ostatecznie w późnej epoce żelaza jezioro zamuliło się i od południa utworzono groblę o szerokości 2,3 metra i długości około 25 metrów.
Najstarsze domostwo z epoki brązu wzniesiono z układanego na sucho kamienia. Miało w planie z grubsza owalny kształt o wymiarach 7,9 x 8,2 metry, we wnętrzu z główną przestrzenią wielkości 2,4 x 2,9 metra, flankowaną dwoma mniejszymi wnękami w grubości ściany wschodniej i zachodniej oraz nieco większą wnęką tylną na północy. Pośrodku znajdowało się palenisko, centralna przestrzeń musiała więc pełnić rolę gospodarczą, podczas gdy wnęki zapewne przeznaczone były do spania lub na spiżarnie. Był to typowy dla regionu Szetlandów układ, stosowany już od schyłku okresu neolitu i przez całą epokę brązu. Wejście poprzedzone było krótkim korytarzowym przedsionkiem, prawdopodobnie zabezpieczającym przed silnymi wiatrami. Mury budynku najpewniej nie były zbyt wysokie, natomiast dominować nad nimi musiała więźba dachowa, kryta strzechą z otworem pośrodku, przez który mógł wydobywać się dym z centralnie umieszczonego paleniska. Wtórnie, ale jeszcze w późnej epoce brązu, po wschodniej i zachodniej stronie wybudowane zostały dwa kolejne budynki, zapewne pozbawione funkcji mieszkalnej (bez palenisk).
W epoce żelaza gospodarstwo na wyspie zostało powiększone przez nową społeczność. W pobliżu starego domostwa, w odległości około 6 metrów po stronie wschodniej, wzniesiono duży dom na rzucie koła o średnicy około 7,6 metra. We wnętrzu na gliniano – ziemnej posadzce był on wyposażony w centralnie umieszczone palenisko, podobnie musiał więc dysponować otworem w dość wysokiej więźbie dachowej, jeśli chciano unikać dużego zadymienia. Prawdopodobnie była ona przykryta strzechą i torfem. Starszy budynek mieszkalny musiał znajdować się jeszcze w dobrym stanie, bowiem został zaadoptowany, za wyjątkiem dwóch przybudówek po bokach. Jego wejście południowe zablokowano, a utworzono nowe od północy. Zmodyfikowano też wnęki w grubości muru. Tak jak w epoce brązu, wszystkie zabudowania były otoczone cienkim murem, pozbawionym funkcji obronnej, a jedynie zabezpieczającym przed ucieczką zwierząt. Grunty orne i pastwiska znajdowały się wokół jeziora.
Pierwsze obwarowania wyspy miały formę masywnego muru, wniesionego bez użycia zaprawy z twardego, gruboziarnistego piaskowca krzemionkowego, stanowiącego lico dla wypełnionego gruzem rdzenia. Był on poprowadzony wzdłuż brzegów wyspy, obejmując nieregularny, nieco zbliżony do trójkąta obszar o wymiarach około 42 x 38 metrów. U podstawy grubość muru sięgała aż 3-3,6 metra. Tak znaczna szerokość umożliwiałaby funkcjonowanie w koronie chodnika straży z jakąś formą przedpiersia, z powodu braku schodów dostępnego za pomocą drabin. Wjazd umieszczono po stronie południowo – wschodniej, tam gdzie później na osi wybudowano groblę wiodącą na wyspę. Bramę stanowiła przerwa w murze obwodowym. Z racji umieszczenia jej w grubszej części obwarowań, przejazd miał aż 5,5 metra długości. Od strony zewnętrznej był rozglifiony, następnie zwężał się do około 1,4 metra szerokości. Zamykano go drewnianymi wrotami w odległości 1,6 metra od frontu, najpewniej blokowanymi ryglem osadzanym w murze.
Zabudowa mieszkalno – gospodarcza w obrębie dziedzińca przystawiona była do wewnętrznego lica muru, w zachodniej i wschodniej części obwodu. Wzniesiona została w dużej części z drewna, z dołami posłupowymi rozmieszczonymi w odległościach od 3,7 do 4,9 metra. Słupy uzupełniały kamienne ścianki poprzeczne i filary, co wskazywałoby na wyszukaną i rozwiniętą konstrukcję. Każda z dwóch budowli prawdopodobnie miała dwie kondygnacje, z których górna znajdować się mogła na poziomie korony muru, a więc na wysokości około 1,8-2,1 metra. Przyziemie mogło być przeznaczone dla aktywności gospodarczej (mielenie zboża, wytwarzanie ceramiki itp.) lub służyć jako schronienie dla zwierząt. Piętra mogły pełnić funkcje mieszkalne lub magazynowe. W północno – zachodniej części dziedzińca nadal znajdowało się starsze, częściowo zmodyfikowane kamienne domostwo z epoki brązu, funkcjonowały też nadal niektóre koliste domy z początku epoki żelaza.
Pomieszczenia dostawione do muru obwodowego musiały zostać porzucone po podniesieniu poziomu wody w jeziorze, po tym gdy podeszła ona pod mur obwodowy i nasączyła podłoże w jego pobliżu. Wtedy też po południowo – zachodniej stronie, przed zewnętrznym licem najbardziej podmytego odcinka muru, wzniesiono z dużych głazów falochron, zakończony przy bramie utwardzoną kamieniami półksiężycową w planie przystanią dla łodzi, jakie musiały odtąd kursować na wyspę. Od strony dziedzińca mur obwodowy został naprawiony, przy czym część z zawalonych partii muru wykorzystana została do utwardzenia podłoża. Zaczęto też wznosić wewnętrzny mur w zachodniej części dziedzińca (w pobliżu starego domostwa z epoki brązu), tak by odgrodzić wyżej położoną i suchszą część wyspy, ale jego budowy nigdy nie ukończono, być może z powodu podjęcia prac nad brochem.
Szczególną cechą Clickimin był mieszczący się za bramą muru obwodowego, a przed usytuowanym od północy brochem, wygięty łukowato odcinek masywnego muru (ang. blockhouse) o długości niecałych 13 metrów, maksymalnej grubości 4,1 metra i wysokości co najmniej 3 metrów, z przeprutym pośrodku na wylot przejściem, umieszczonym na osi bramy w murze obwodowym. Wejście krótkiego muru zamykane było drzwiami umieszczonymi na głębokości 1,5 metra od strony lica części czołowej, blokowanymi mocowaną w ściennym otworze zasuwą. Po ich wschodniej stronie w grubości muru utworzono ciasną komorę o wymiarach 2,9 x 1,2 metra. Podobna komora znajdowała się w przyziemiu po zachodniej stronie przejazdu. Jako że obie dostępne były jedynie z góry, służyć musiały za loch więzienny. Wtórnie po zachodniej stronie przejazdu umieszczono kamienne schody, wiodące do przejścia i kolejnej małej komory nad przejazdem.
Przeznaczenie muru (ang. blockhouse) nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Przypuszczalnie mógł być formą przedbramia brocha, lecz jako, że nie został z niczym połączony, to nie był w stanie pełnić żadnej efektywnej funkcji obronnej. Najprawdopodobniej jego budowa nie została nigdy ukończona. Początkowo mógł być planowany jako część muru obwodowego, którym w toku prac postanowiono objąć większy obszar wyspy na południu. Wybudowaną już część z komorami w grubości muru i przejazdem bramnym według tej teorii pozostawiono i wkomponowano w nowy układ zabudowań, w oderwaniu od pierwotnego przeznaczenia. W ścianie muru od strony północnej, na wysokości 2,4 metra utworzono odsadzkę, co skłaniałoby do przypuszczeń, iż mógł być zwieńczony jakąś konstrukcją drewnianą, w której straż pilnowała więźniów osadzonych w celach i przybyszy przekraczających bramę. W takim przypadku krótki mur w ostatecznej formie stanowiłby formę wolnostojącej budowli, nietypowo łączącej cechy wieży, więzienia i strażnicy, połączonej z tylną drewnianą konstrukcją, do której prowadziło centralne wejście. Tylko istnienie drewnianej tylnej budowli dostawionej do muru, tłumaczyłoby umieszczenie w jego otworze ryglowanych drzwi.
Broch otrzymał formę charakterystycznej, zwężającej się butelkowo ku górze wieży, założonej na planie zbliżonym do okręgu o średnicy 19,8 metrów. Wewnętrzna średnica wynosiła tylko 10,1 metra, za sprawą imponującego muru, grubego w najszerszych miejscach na aż 6,5 metra. Wieża dominowała nad zabudową całego założenia, choć jej pierwotna wysokość nie jest dziś znana (przypuszczalnie wznosiła się na około 10-15 metrów wysokości). Wejście do wieży umieszczono po stronie zachodniej, czyli w miejscu gdzie zewnętrzny mur obwodowy wydzielał największy dziedziniec, z czasem zastawiony dodatkowymi zabudowaniami mieszkalnymi. Wejście nie znajdowało się więc w jednej linii z krótkim murem (ang. blockhouse), ale trzeba było do niego i do zewnętrznej bramy skręcić. Co więcej poprzedzone było ono długim korytarzem poprowadzonym przy południowo – zachodnim boku wieży, pomiędzy dostawionymi tam później zabudowaniami.
Właściwy korytarz wejściowy w grubości muru brocha miał aż 8 metrów długości, za sprawą dodatkowego muru dostawionego do podstawy wieży od południa i zachodu. Sięgał 1,8 metra wysokości, ale głębiej obniżał się do jedynie 1,4 metra, w zasadzie uniemożliwiając wejście w pozycji wyprostowanej. Szerokość korytarza była typowa, około 0,9 metra, i poszerzała się w wewnętrznej części, tuż za drzwiami, które wraz z ryglem zabezpieczały przejście. Dość nietypowo w Clickimin korytarz wejściowy do wieży nie został połączony z umieszczoną w grubości muru wieży komorą straży, co było cechą charakterystyczną dla większości brochów. Prowadził on jedynie do głównego, centralnego pomieszczenia, z którego dopiero dwa przejścia wiodły do niedużych komór osadzonych w przyziemiu w grubości muru wieży. Komora północno – wschodnia miała wymiary 4 x 1,5 metra oraz wysokość 2 metrów, ale wejście do nie mierzyło już tylko 0,9 metra wysokości. Komora południowa otrzymała podobne wymiary – 3,9 x 1,7 metra w planie i 2,9 metra wysokości.
Pośrodku głównego pomieszczenia wieży funkcjonowało palenisko, dlatego przyjąć można, iż broch albo nie był w pełni zadaszony, albo pozostawiono pośrodku spory otwór wylotowy dla dymu z ogniska. W elewacji muru od strony centralnego pomieszczenia utworzono na wysokości około 2 metrów odsadzkę, a wykopaliska odkryły w posadzce otwory po słupach podtrzymujących drewnianą dookolną konstrukcję, która najpewniej mieściła górne izby, spiżarnie i chodniki ze schodami na wyższe kondygnacje. Tuż nad głównym wejściem pozostawiono serię co najmniej trzech otworów, przebitych jeden nad drugim i rozdzielonych dużymi, płaskimi kamieniami. Przypuszczalnie miały one doświetlać i wentylować komory, galerie i schody wewnątrz muru brocha, a być może także odciążać konstrukcję w tym newralgicznym miejscu (nad korytarzem wejściowym). Nietypowo w Clickimin znajdowały się również dwa dodatkowe wejścia, oba w wyższych partiach wieży. Jedno po stronie północnej wiodło do wnętrza oraz na schody prowadzące na górną galerię obronną, drugie do utworzonego w grubości muru korytarza.
Po użytkowaniu przez parę generacji mieszkańców, broch został znacznie obniżony, przez co wieża przekształciła się w budowlę zbliżoną do zwykłego gospodarstwa. Wpierw podłoże we wnętrzu dawnego brocha zostało wyrównane drobnym żwirem plażowym, w którym wydrążono kanał drenażowy prowadzący w stronę korytarza wejściowego i dalej w stronę alejki przy domostwie z epoki brązu, gdzie kończył się w otworze przeprutym przez mur obwodowy. Następnie kamienie z górnych partii brocha wykorzystano do budowy kołowego, czy też raczej eliptycznego w planie domostwa (ang. wheelhouse) na terenie dziedzińca dawnej wieży. W miejscu gdzie niegdyś znajdowały się drewniane konstrukcje przy ścianach brocha, wzniesiono mur o różnej grubości, najmasywniejszy po stronie północno – zachodniej. Pozostawiał on przerwy na dawne przejścia, choć, co ciekawe, zamurowano wejście do komory południowej, najwyraźniej wycofanej już wówczas z użytkowania. Utworzono natomiast nową wnękę w przyziemiu po stronie północnej, służącą w późniejszym okresie do przechowywania torfu, wykorzystywanego jako paliwo dla paleniska. Pomimo niższej wysokości od pierwotnego brocha, nowa konstrukcja była piętrowa, z górną kondygnacją opartą na słupach i dostępną drabinami.
Stan obecny
Broch Clickimin należy dziś do najlepiej zachowanych budowli tego typu, a zarazem wyróżnia się paroma elementami niespotykanymi w innych budowlach tego typu (np. krótki mur za bramą, brak komór dla straży przy wejściach, górne otwory wejściowe). Ciekawostką jest również wyciosana w skale przed bramą para ludzkich stóp, być może używana do celów ceremonialnych (w VIII wieku w Dunadd władcy inaugurowali swe rządy kładąc nogi w takich właśnie śladach). Oprócz samej wieży, przetrwałej do wysokości około 5 metrów, zachował się mur obwodowy sięgający około 1,5-1,8 metra oraz wspomniany powyżej nietypowy krótki odcinek odizolowanego muru. Obecnie Clickimin znajduje się pod opieką organizacji Historic Scotland, która udostępnia go dla zwiedzających. Jako że wyspa przekształcona została w okresie nowożytnym w cypel lądu (po obniżeniu poziomu wody o niecały metr), dostęp do zabytkowej budowli jest ułatwiony.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Hamilton J., Excavations at Clickhimin, Shetland, Edinburgh 1968.
Hamilton J., The brochs of Mousa and Clickhimin, Edinburgh 1983.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume III, inventory of Shetland, Edinburgh 1946.