Historia
Stanowisko Balnuaran of Clava zaczęło funkcjonować w starszej epoce brązu, około 2000 roku pn.e., kiedy to wzniesione zostały dwa grobowce korytarzowe oraz umieszczona pomiędzy nimi pierścieniowa budowla o niepewnym przeznaczeniu, mogąca być zarówno grobowcem, jak i miejscem do przeprowadzania ceremonii. Ponadto w dalszej odległości po stronie wschodniej zbudowane zostały jeszcze dwa grobowce. Wszystkie budowle zostały zamknięte po relatywnie krótkim okresie użytkowania i otoczone w drugiej fazie zewnętrznymi kamiennymi kręgami. Przebudowie uległa również centralna budowla. Około 1000 roku p.n.e., a więc w młodszej epoce brązu, dwa stare grobowce zaczęto ponownie wykorzystywać, stanowisko wzbogaciło się też o nowy, lecz dużo mniejszy kopiec (ang. cairn) północno – zachodni oraz dwa kolejne grobowce usytuowane w nieco większej odległości po stronie wschodniej. Funkcjonowanie kompleksu zakończyło się jeszcze przed końcem epoki brązu.
Architektura
Najstarszymi budowlami stanowiska Balnuaran of Clava były: środkowy cylindryczny kurhan pierścieniowy (ang. ring cairn) oraz usytuowane na północny – wschód i południowy – zachód od niego dwa okrągłe w planie kurhany (ang. cairn) z grobowcami korytarzowymi. Wszystkie trzy budowle rozmieszczono mniej więcej w linii, ale centralny kurhan pierścieniowy nieco odsunięto od osi, tak by nie zasłaniał widoku pomiędzy bocznymi grobowcami. Całość usytuowana została w dolinie zalewowej rzeki Nairn, po południowej stronie jej koryta. Grobowce zbudowano wzdłuż żwirowego tarasu, rozciągającego się w tej samej osi co rzeka. W dalszej odległości po stronie północno – wschodniej od głównego zgrupowania budowli utworzono dwa kolejne kopce grobowe, znajdujące się w jednej linii z powyższymi, a więc zorientowane na południowy – zachód.
Środkowa budowla miała wyjątkową i nietypową formę usypanego z niedużych kamieni pierścienia o średnicy około 21 metrów, z wewnętrznym pustym obszarem o średnicy około 6 metrów. Wewnętrzna i zewnętrzna krawędź pierścienia obłożona została dużo większymi kamieniami o kontrastujących kolorach i fakturach, rozłożonymi w zewnętrznym obwodzie od najmniejszych do największych na południowym – zachodzie, tam gdzie wschodziło słońce w trakcie zimowego przesilenia. Kamienie wewnętrznej krawędzi miały już zbliżoną do siebie wielkość. Sam kopiec pierścieniowy (ang. ring cairn) nigdy nie był zbyt wysoki, prawdopodobnie tworzył w zwieńczeniu rodzaj platformy. Budowla raczej nie służyła jako grobowiec, mogła za to wyznaczać centralne miejsce, w którym odbywały się ceremonie związane z pochówkami w dwóch bocznych grobowcach. Nie bez znaczenia był także jej związek z obserwacją drogi słońca i księżyca po nieboskłonie.
W drugim etapie funkcjonowania środkowej budowli, jej wewnętrzną przestrzeń wypełniono kamieniami, tak iż zrównała się ona wysokością z nasypem pozostałej części kopca. Dodatkowo na zewnątrz budowli usytuowano w równomiernych odstępach dziewięć stojących samotnie dużych kamieni, wyznaczających zewnętrzny obwód o średnicy około 30 metrów. Ich wysokość była różnorodna, wahała się od około 0,3 metra do 2,3 metra wysokości. Z nieznanych przyczyn przy czterech kamieniach (jednym po stronie północno – zachodniej, jednym po stronie południowo – wschodniej i dwóch wschodnich), przestrzeń pomiędzy nimi a kopcem wyłożono szerokimi na 2 metry pasami gruzu. Przeznaczenie zewnętrznego kręgu jest nieznane, być może jego kamienie związane były z kalendarzem słonecznym i ekwinokcjum.
Grobowiec południowo – zachodni usytuowano w odległości 55 metrów od centralnej budowli. Składał się on z usypanego z drobnych kamieni kopca (ang. cairn), zbliżonego w planie do okręgu o średnicy 16 metrów i wzmocnionego większymi głazami wzdłuż zewnętrznej krawędzi (ang. kerb), przy czym spłaszczenie krawężnika przy wejściu zmniejszało średnicę budowli do 15,2 metrów. Spośród kamieni umieszczonych wzdłuż krawędzi kopca, najwyższe, sięgające 1,1 metra, umieszczono przy wejściu na południowym – zachodzie, natomiast najmniejsze po przeciwnej stronie. Ich zadaniem było wzmocnienie konstrukcji kopca i zapobieganie rozproszeniu drobniejszego materiału budowlanego. Ponadto kopiec otoczony został w odległości 7-8 metrów dziesięcioma szerokimi i płaskimi kamieniami wolnostojącymi, z wyraźną przerwą po stronie wschodniej, prawdopodobnie pierwotnie wypełnioną jedenastym kamieniem.
Wejście do korytarza grobowego utworzono z dwóch wysokich kamiennych płyt, z których jedna ozdobiona została licznymi kolistymi i miseczkowymi żłobieniami (spotykanymi także na innych kamieniach grobowca). Wejście skierowane było na dolinę przez którą przechodziło słońce w okresie zimowego przesilenia. Wiodło ono do około 6 metrowej długości korytarza, szerokiego na 0,6 metra i zakończonego cylindryczną, czy też raczej owalną komorą grobową o wymiarach 3,5 x 3,9 metra. Zarówno komora, jak i korytarz wejściowy, zbudowane zostały z obstawy większych kamieni, ustawianych dłuższymi bokami w pionie. W komorze ich wysokość zmniejszała się od 1,2 metra przy wejściu do 0,7 metra na północnym – wschodzie, podobnie jak wielkość kamieni krawężnika. Wszystkie miały od strony wewnętrznej relatywnie płaską powierzchnię.
Grobowiec północno – wschodni utworzono w odległości około 45 metrów od środkowego kopca pierścieniowego. Miał on bardzo podobną formę do grobowca południowo – zachodniego. Złożony był z kopca niewielkich kamieni, wzmocnionych wzdłuż krawędzi krawężnikiem większych głazów (ang. kerb), otaczających obszar o średnicy 16,7 metrów. Ponadto został otoczony po zewnętrznym obwodzie stojącymi pojedynczo kamieniami, których również umieszczono jedenaście. Były one rozmieszczone z wyraźną gradacją wysokości, przy czym dwa największe i najszersze ustawiono od strony południowo – zachodniego wejścia do korytarza komory grobowej. Odległość kamieni wolnostojących od krawężnika kopca była różna, wynosząca od 7 do 11 metrów, choć mogły na to mieć wpływ późniejsze przekształcenia. W obu grobowcach kamienie dobierano zwracając uwagę na ich kolor i teksturę. W momencie budowy krawężnik był zapewne jaskrawo kolorowy, z wyraźnymi fragmentami czerwonych i białych kamieni. Jeden z nich był ozdobiony abstrakcyjnymi wzorami wykutymi w powierzchni skały.
Korytarz grobowca północno – wschodniego był bardzo niski, zmuszający wchodzących do czołgania się. Miał długość niecałych 6 metrów i szerokość 0,6 metra. Umieszczona wewnątrz kopca komora grobowa miała w planie cylindryczny kształt o średnicy 3,6-3,9 metra, uformowany z obstawy większych kamieni przechodzących w schodkowo nakładające się na siebie kamienne płyty, które utworzyły rodzaj wysokiego na 3,5 metra wspornikowego sklepienia. Sam wierzchołek przykryty został pojedynczym dużym i płaskim kamieniem, przez co przez większość czasu w grobowcu panował mrok. Rozjaśniany mógł on być jedynie w okresie przesilenia zimowego, gdy nisko wiszące na nieboskłonie słońce wpadało przez południowo – zachodnie wejście. Kamienie tworzące dolną część ścian komory grobowej, podobnie jak kamienie wzmacniające kopiec przy zewnętrznych krawędziach, ułożono od najmniejszych do największych po stronie wejściowej. Przez to komora grobowa była niższa w tylnej części i trochę wyższa przy samym wejściu. Kopiec był prawdopodobnie używany tylko przez krótki czas, zanim zbudowano nasyp z gruzu, który otoczył krawężnik i utrudnił dostęp do wejścia. Nasyp wykonano między krawężnikiem a obwodem dziesięciu kamieni, które nadal tworzyły zewnętrzny krąg wokół zamkniętego grobowca.
Około 1000 roku p.n.e., a więc w czasie gdy oba groby korytarzowe zostały ponownie wykorzystane, w zachodniej części kompleksu utworzono czwarty kurhan (ang. kerb cairn) o dużo jednak mniejszej średnicy od starszych budowli i bez wewnętrznej komory grobowej. Usypany został on z gruzu i ziemi z obstawą większych kamieni przy krawędzi. Także i w tej budowli materiał budowlany krawężnika ustawiony został z gradacją wysokości oraz z naprzemiennie ułożonymi kamieniami o różnej kolorystyce (przeważnie po dwa różowe obok siebie, rozdzielone pojedynczymi lub dwoma kamieniami białymi). Najniższe głazy usytuowano po stronie północno – wschodniej, najwyższe na południowym – zachodzie. Porównanie z innymi podobnymi stanowiskami z epoki brązu wskazywałoby, że mały kopiec mógł oznaczać położenie stosu pogrzebowego, wzniesionego w celu odprawiania ceremonii towarzyszących pochówkom w sąsiednich grobach korytarzowych.
W okresie młodszej epoki brązu dodatkowo wybudowano dwa nowe kopce grobowe, zlokalizowane w odległości około 100 i 250 metrów, odpowiednio po południowo – wschodniej i wschodniej stronie głównego kompleksu. Usytuowano je niejako bez związku z wcześniejszymi budowlami, same natomiast utworzyły linię na odcinku północny – wschód, południowy – zachód, równoległą do osi wyznaczonej przez najstarsze budowle stanowiska. Zorientowanie na tej samej osi wskazywałoby na uprawianie tych samych lub podobnych obrzędów lub czerpanie inspiracji ze starszych budowli. O popularności doliny wśród dawnych budowniczych świadczyłby fakt wniesienia jeszcze co najmniej jednego grobowca na zachód od głównego kompleksu, usytuowanego w dalszej odległości około jednego kilometra (ang. Milton of Clava).
Stan obecny
Balnuaran of Clava jest dziś jednym z najlepiej zachowanych prehistorycznych stanowisk, a zarazem dzięki wielu nietypowym i niespotykanym nigdzie indziej rozwiązaniom (np. centralny pierścień ze „ścieżkami” wykonanymi z gruzu) jednym z najbardziej znanych na terenie Szkocji. Obecnie znajduje się on pod opieką organizacji Historic Scotland, która udostępnia zabytek zwiedzającym oraz zapewnia informacje na jego temat za pomocą licznych tablic i paneli opisujących wygląd i historię Balnuaran of Clava. W odległości około kilometra na południowy – zachód od stanowiska, w miejscu znanym jako Milton of Clava, obejrzeć można kolejny prehistoryczny grobowiec, obok którego znajdują się fundamenty kamiennej budowli, uważanej za pozostałości średniowiecznej kaplicy. Na rozległej łące po północno – wschodniej stronie kompleksu znajduje się natomiast samotny menhir. Bardzo słabo widoczne w terenie są pozostałości dwóch wschodnich kurhanów po północnej i dwóch po południowej stronie szosy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bradley R., The good stones: a new investigation of the Clava Cairns, Edinburgh 2000.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.