Historia
Wieża Clackmannan wybudowana została w XIV wieku, na ziemiach należących do bocznej linii królewskiego rodu Bruce. Według tradycji już w XIII wieku funkcjonować miał tam niewielki gródek myśliwski, wykorzystywany przez króla Roberta I, natomiast w 1359 roku król Dawid II, syn Roberta I, podarować miał miejscowe dobra innemu Robertowi Bruce’owi, bastardowi z bocznej linii dynastii. Prawdopodobnie to on lub jego potomkowie wznieśli pod koniec XIV stulecia wieżę mieszkalną. W XV wieku kolejni przedstawiciele rodu rozbudowali ją, by powiększyć przestrzeń mieszkalną, a na pod koniec XVI lub na początku XVII wieku do wieży dostawiono aneks wejściowy. Bruce’owie zamieszkiwali w Clackmannan do 1796 roku, kiedy to zmarła Catherine Bruce, wdowa po ostatnim lairdzie.
Architektura
Wieżę Clackmannan wzniesiono na wzgórzu o spłaszczonej, rozległej kulminacji, którego stoki najbardziej strome były od południa, gdzie zwracały się ku estuarium rzeki Forth. Dość wysokie były również od zachodu i północy, na odcinkach dominujących nad doliną niewielkiej rzeki Black Devon. Dojazd poprowadzono od najłagodniej strony wschodniej, od kierunku na którym rozłożyła się osada. Pierwotnie w XIV wieku wieża była czterokondygnacyjną budowlą na planie prostokąta o wymiarach 11 x 9,1 metra i murach grubych w przyziemiu na 2,1-2,4 metra, ujętych u podstawy cokołem z fazowanym gzymsem. W XV wieku dobudowane zostało skrzydło południowe, nietypowo wyższe o jedną kondygnację, sięgające 24 metrów wysokości, dzięki czemu cała budowla otrzymała w planie kształt litery L. Jako materiał budowlany w obu fazach posłużył opracowany, układany równymi warstwami piaskowiec, uzupełniany w narożach szarymi ciosami.
Wejście do wieży początkowo usytuowano po stronie południowej na poziomie pierwszego piętra. W XIV wieku względy obronne miały z pewnością jeszcze znaczną wagę, dlatego portal wejściowy dostępny był jedynie poprzez drewniane schody, które można było łatwo usunąć w razie zagrożenia. Po rozbudowie z XV wieku nowe wejście do wieży umieszczono już na poziomie przyziemia, w ścianie zachodniej skrzydła południowego. Wiodło ono do przelotowej sień, połączonej z komorą więzienną na południu oraz z ciemnym pomieszczeniem w północnej, starszej części wieży. To ostatnie pełniło jedynie funkcję magazynu i spiżarni. Komora więzienna została natomiast zaopatrzona w latrynę z wylotem skierowanym przez mur wschodni. Pomieszczenia przyziemia w obu skrzydłach wieży zostały zwieńczone sklepieniami kolebkowymi, pod którymi wydzielono jeszcze stropami półpiętra, zapewniające dodatkową przestrzeń gospodarczą.
Na pierwsze piętro prowadziły schody osadzone w grubości muru zachodniego. Powstały one jednak dopiero w XV wieku, wcześniej zaś jedynym połączeniem z przyziemiem był właz w sklepieniu we wschodniej części pomieszczenia. Na piętrze głównej, starszej części wieży znajdowała się sklepiona kolebkowo aula (ang. hall), główna komnata reprezentacyjna w której skupiało się życie mieszkańców i w której miały miejsce najważniejsze uroczystości, spotkania, narady. W ich trakcie ogrzewanie zapewniał okazały kominek osadzony w murze zachodnim, a dopływ światła trzy okna, przy czym dwa z bocznymi, kamiennymi siedziskami umieszczonymi we wnękach. We wschodniej wnęce okiennej przepruto przejście do korytarza, czy też wąskiej izdebki w grubości muru, mieszczącej latrynę lub odpływ połączony z kamiennym zbiornikiem do mycia rąk. Podobny korytarz zaczynający się w niszy okiennej umieszczono również po stronie południowo – zachodniej. Na jego końcu znajdowały się wspomniane powyżej schody prowadzące do spiżarni w przyziemiu. Dużo mniejsza wnęka okienna znajdowała się po prawej stronie kominka, po lewej zaś krótki korytarz wiódł do cylindrycznej klatki schodowej skomunikowanej z wyższymi piętrami.
Skrzydło południowe na poziomie pierwszego piętra zajmowane było przez sklepioną kuchnię, która przed powiększeniem wieży znajdowała się w głównym bloku, a po rozbudowie ustąpiła miejsca auli. Najważniejszym elementem jej wyposażenia było duże palenisko w południowej części pomieszczenia, natomiast dopływ naturalnego światła zapewniało wschodnie i zachodnie okno. Oba okna umieszczono w głębokich wnękach, przy czym ze wschodniej dostać się można było do niedużej komory latrynowej w grubości muru oraz do szafki ściennej. Dodatkowy otwór okienno – wentylacyjny znajdował się w ścianie południowej kuchni, a więc wewnątrz paleniska. Kuchnia połączona była bezpośrednio z aulą oraz z niewielkim półpiętrem pod północną częścią sklepienia, zapewne przeznaczonym na podręczną spiżarnię. Komunikację między skrzydłami zapewniał dość skomplikowany korytarz o kształcie litery Z, umieszczony w grubości muru obwodowego starszej części wieży i zakończony w murze nowszej części. Forma ta prawdopodobnie wynikła z przekształcenia XIV-wiecznej wnęki okiennej, przysłoniętej w XV wieku skrzydłem południowym.
Drugie piętro głównego, północnego skrzydła wieży zajmowała prywatna komnata mieszkalna lorda, przykryta drewnianym stropem, podobnie jak wyższe piętra. Ogrzewał ją kominek w południowej ścianie, obok którego od zachodu przepruto okno z pojedynczą kamienną ławą we wnęce. Drugie okno, już z dwoma bocznymi siedziskami, znajdowało się w murze północnym, gdzie flankowane było przez dwie małe półki ścienne. Skrzydło południowe na poziomie drugiego i trzeciego piętra mieściło ogrzewane kominkami i oświetlane przez trzy okna komnaty mieszkalne. Obie wyposażone były w ścianach wschodnich w latryny, przy czym ta na drugim piętrze w całości znajdowała się w grubości muru, a ta na trzecim piętrze miała siedzisko osadzone w wykuszu.
Trzecie piętro północnego skrzydła wieży zajmowała komnata prywatna, mieszkalna, pierwotnie oświetlana przez cztery nieduże okna. W XV wieku jedno z nich przekształcono w południowe przejście do mniejszego skrzydła. Wszystkie okna osadzono w głębokich wnękach, z których część wyposażono w boczne siedziska. Ogrzewanie komnaty zapewniał kominek w ścianie wschodniej. Wyróżnikiem kondygnacji był długi korytarz, ciągnący się przez całą grubość muru północnego, dostępny poprzez wejście umieszczone w jednej z wnęk okiennych. Korytarz ten zapewniał jedynie dostęp do trzech małych okien, zapewne mogących służyć również jako strzelnice. Na jego końcu znajdowała się kamienna ława, z pewnością służąca strażnikom do odpoczynku. W narożniku północno – zachodnim komnaty mieściło się przejście do spiralnej klatki schodowej.
Wieżę wieńczyły dwa murowane poddasza przykryte niezależnymi dwuspadowymi dachami, osobne dla obu skrzydeł. Pierwotnie zapewne przeznaczone były one dla służby i strażników, którzy pełnili służbę na dookolnej galerii obronnej. Galeria ta chroniona była masywnym przedpiersiem zaopatrzonym w machikuły i krenelaż oraz w dobudowane w XV wieku narożne obłe bartyzany. Dostęp do izb poddasza możliwy był jedynie po wyjściu na chodnik obronny z cylindrycznej klatki schodowej zakończonej niedużą wieżyczką. We wschodniej części galerii umieszczono siedzisko na którym odpoczywać mogli strażnicy.
Stan obecny
Zachowana do dnia dzisiejszego wieża, jest bardzo ciekawym przykładem budowli obronnej, powiększonej pod koniec średniowiecza w celu podwyższenia komfortu mieszkalnego. Uniknęła ona większych zniszczeń i przekształceń. Te ostatnie ograniczyły się do aneksu wejściowego z XVII wieku, renesansowego portalu osadzonego w ścianie wschodniej i powiększonych niektórych okien. Zniszczone przedpiersie z krenelażem zostało odtworzone, poddano także odbudowie ścianę wschodnią, uszkodzoną na skutek prac górniczych w 1955 roku. Przy elewacji północnej brakuje cokołu, zapewne usuniętego po dostawieniu nowożytnego, dziś nie istniejącego aneksu. Wieża Clackmannan znajduje się obecnie pod opieką organizacji Historic Scotland, niestety jednak jej wnętrza nie są dostępne dla zwiedzających na co dzień, a wyłącznie przy specjalnych okazjach.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., Walker F.A., The buildings of Scotland. Stirling and Central Scotland, London 2002.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Salter M., The castles of the heartland of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.