Historia
Zamek w Cessford wzniesiony został około drugiej ćwierci XV wieku z fundacji rodziny Ker of Altonburn, a być może konkretnie przez rycerza Andrew Kerra, który mógł założyć nową siedzibę na miejscu starszej budowli mieszkalno – obronnej z XIV wieku. Budowa lub gruntowna przebudowa zamku z pewnością wiązała się z jego usytuowaniem na niebezpiecznym pograniczu szkocko – angielskim, a także zaangażowaniem właścicieli w ciągłe konflikty pomiędzy klanami, łupieżcze wyprawy, a nawet utarczki z sąsiadami z tego samego rodu.
W pierwszej połowie XVI wieku Cessford stanęło na pierwszej linii walk szkocko – angielskiej wojny, której głównym wydarzeniem był pogrom Szkotów w bitwie pod Flodden w 1513 roku. Inwazyjna armia pod wodzą króla Jakuba IV uległa wówczas wojskom Thomasa Howarda, drugiego diuka Norfolk, a król Szkocji padł na polu bitwy. Parę lat później, w 1519 roku, zamek został zdobyty i spalony przez Anglików. Po ich odejściu przeprowadzono naprawy, lecz już w 1523 roku zamek ponownie został oblężony przez Henrego Howarda, earla Surrey. Właścicielem Cessford był wówczas sir Andrew Kerr, Strażnik Marchii (ang. Warden of the Marches), który poddał co prawda swą siedzibę po mocnym ostrzale artyleryjskim, lecz spowolnił armię angielską, która na skutek tego utraciła impet. W trakcie walk dziedziniec zamku został zajęty, lecz sam donżon posiadał tak masywne mury, iż był niewrażliwy na ostrzał. Ponadto po walkach odnotowano, że zamku chroniły obwarowania ziemne i barbakan, wewnątrz którego znajdować się miało kolejne przedbramie chroniące „dongeon”. Po zakończeniu działań wojennych Cessford powróciło w szkockie ręce, choć spokojem cieszyło się jedynie do wybuchu wojny z lat 1543-1551, zwanej szorstkimi zalotami (ang. Rough Wooing). W jej trakcie zamek był przynajmniej dwukrotnie atakowany i niszczony.
Znaczenie zamku spadło w drugiej połowie XVI wieku. Po podpisaniu szkocko – angielskiego pokoju w Norham w 1551 roku pogranicze stało się bezpieczniejsze, a wspierający reformację ród Kerrów znacznie się wzbogacił na majątku rozwiązanego opactwa Kelso. Na początku XVII wieku ówczesny właściciel zamku, sir Robert Kerr, postanowił wybudować dla siebie wygodniejszą rezydencję, do której przeprowadził się w 1607 roku. Do całkowitego porzucenia Cessford doszło około połowy XVII wieku.
Architektura
Zamek Cessford wybudowany został na terenie łagodnie opadającym ku zachodowi, gdzie w dolinie z południa na północ płynęła mocno meandrująca rzeka Kale Water. Główną budowlą mieszkalno – obronną zamku był masywny donżon wzniesiony na planie litery L, pierwotnie otoczony murem obronnym, ziemnym wałem oraz rowem fosy, znajdującymi się w odległości około 12-15 metrów. Po stronie północnej i zachodniej na dziedzińcu usytuowane były zabudowania gospodarcze i pomocnicze. Pomiędzy budynkiem północno – wschodnim a murem utworzono bramę wjazdową, w postaci wciągniętego do środka obwodu korytarza bramnego. Całość w planie zajmowała czworoboczny obszar wielkości około 66 x 73 metry. Materiałem budowlanym był łamany i częściowo opracowany piaskowiec o barwach czerwonej, lekko fioletowawej i płowożółtej. Detal architektoniczny i wzmocnienia narożników wykonano z precyzyjnie przyciętych ciosów, niektórych o nietypowo dużej długości.
Główny blok donżonu wzniesiono na planie prostokąta z dłuższymi bokami na linii północ – południe. Miał wymiary 19,3 x 13,7 metra, powiększone o narożne skrzydło wielkości 11 x 6,7 metra, usytuowane po stronie południowo – wschodniej. Obie części w dolnej partii otoczone był gzymsem cokołowym o dwóch uskokach i kolejnym gzymsem kordonowym powyżej pierwszego piętra (elementy te były nietypowe dla szkockich wież mieszkalnych, ale spotykane w donżonach z regionu Northumberland) Zwieńczenie wieży pierwotnie stanowiło przedpiersie z krenelażem, za którym znajdował się chodnik straży. Mury były wyjątkowo masywne, wahające się w przyziemiu od 3,6 do 4,1 metrów, nieco cieńsze dopiero od poziomu drugiego piętra. Elewacje przebito prostymi, czworobocznymi otworami, w niższych partiach szczelinowymi, na piętrach nieco większymi, wszędzie rozglifionymi do wnętrza.
Do środka wieży wiodły dwa wejścia: na poziomie gruntu i na poziomie pierwszego piętra. Niższe usytuowano w rozwartym kącie utworzonym przez główny blok i skrzydło boczne, we wschodniej ścianie tego pierwszego. Zabezpieczone było ono dwoma otworami strzeleckimi skierowanymi ze skrzydła, oraz dwoma drzwiami, jednymi otwieranymi na zewnątrz, a drugimi do wewnątrz (jedne z nich mogły mieć formę żelaznej kraty). Prowadziły one do małej sieni, czy też podsklepionego korytarza w grubości muru, połączonego z komorą głównego bloku i z bocznym przejściem do skrzydła. Na końcu sieni ponownie umieszczono wrota. Około początku XVI wieku dolne wejście do donżonu poprzedzono prostym przedbramiem, składającym się z dwóch ścian o wysokości około 4-5 metrów, wyposażonych w otwory strzeleckie i przejazd. Ogrodziło ono cały narożnik północno – wschodni przed donżonem, tworząc mały dziedzińczyk.
Pomieszczenie w głównym bloku wieży, poniżej sklepienia kolebkowego miało dwa poziomy użytkowe, rozdzielone drewnianym stropem. Niższy oświetlany był jedynie przez dwa wąskie prostokątne okna w ścianie północnej i podobne dwa w ścianie południowej. Górny poziom był nieco lepiej doświetlony dodatkowym oknem po stronie zachodniej. Z sieni wejściowej korytarz po lewej stronie prowadził do cylindrycznej klatki schodowej zapewniającej dostęp do górnych kondygnacji i na szczyt donżonu oraz do dwóch ciasnych i ciemnych, sklepionych komór w bocznym skrzydle. Mniejsza z nich o wysokości jedynie 1,8 metra miała dostęp do otworów strzeleckich (jeden z nich flankował wejście, drugi umożliwiał ostrzał w stronę wschodnią). Druga z komór prawdopodobnie przeznaczona była dla strażników chroniących bramę donżonu oraz sąsiedną komorę, zapewne celę więzienną. Wejście do niej wiodło korytarzem z górnego poziomu przyziemia (półpiętra) głównego bloku donżonu. Dodatkowo w celi przez właz w podłodze dostawało się do małego pomieszczenia zagłębionego około 2 metry niżej. Ten sklepiony loch, przeznaczony dla najniżej sytuowanych skazańców, był całkowicie ciemny, wyposażony jedynie w otwór wentylacyjny.
Główne wejście do donżonu, dostępne za pomocą zewnętrznych, drewnianych schodów, usytuowano na poziomie pierwszego piętra, na wysokości około 5 metrów, w tym samym kącie co wejście niższe, choć prowadziło ono do bocznego skrzydła, a nie do głównego bloku. Schody zaopatrzono w górną platformę umieszczaną na odsadzce muru wieży. Portal wejściowy zabezpieczony został zamykanymi na zasuwę drzwiami oraz żelazną kratą. Za nimi znajdowała się cylindryczna klatka schodowa, przejście do głównego bloku wieży oraz do bocznego skrzydła. To ostatnie na poziomie piętra mieściło sklepioną kolebkowo kuchnię o wymiarach 6,1 x 4 metry. Oświetlana była ona przez pojedyncze okno w murze wschodnim i ogrzewana przez kominek, z piecem po jednej stronie oraz z ostrołukową wnęką ścienną po drugiej stronie. By ułatwić podawanie naczyń i potraw w murze zachodnim przepruto specjalny otwór. Powyżej kuchni mieściła się jeszcze antresola z komorą umieszczoną w grubości muru.
Na wysokości pierwszego piętra główny blok donżonu mieścił aulę (ang. hall), czyli komnatę reprezentacyjną wieży o wymiarach 11,9 x 6,7 metra i wysokości 6,1 metra. Jako najważniejsze pomieszczenie na zamku była dobrze oświetlona przez cztery okna, z czego trzy zaopatrzone w boczne, kamienne siedziska, oraz ogrzewana rzeźbionym kominkiem osadzonym w murze północnym. Po jego bokach poprzez wnęki okienne dostać się można było do umieszczonych w grubości muru dwóch sklepionych kolebkowo ciasnych komór, oświetlanych przez pojedyncze otwory okienne (jedna z nich pełniła funkcję latryny, druga być może była rodzajem schowka). Po przeciwnej, południowej stronie cylindryczna wnęka mieściła parę stopni, za pomocą których przejść można było do latryny w grubości muru oraz do kondygnacji skrzydła ponad kuchnią. Narożnik południowo – zachodni auli połączony był z jeszcze jedną małą komorą w grubości muru.
Główny blok donżonu w górnej części zajmowany był przez drugie piętro, podczas gdy boczne skrzydło na tym poziomie rozdzielone było jeszcze dwoma kondygnacjami z pojedynczymi pomieszczeniami na każdej (oboma ogrzewanymi kominkami). Drugie piętro skrzydła skomunikowane było z główną, spiralną klatką schodową, ale także i z aulą za pomocą drugiej, południowej klatki schodowej, przy wejściu do której znajdowała się latryna. Niewielkie pomieszczenie oświetlały dwa okna, z czego jedno z bocznymi siedziskami. Wyposażenie uzupełniał kamienny zbiornik na wodę czy też zlew oraz wspomniany powyżej kominek. Na ostatnim piętrze skrzydła komnatka, oprócz ogrzewania, miała zapewnione oświetlenie z jednego okna w ścianie północnej. Czwarta kondygnacja głównej części donżonu musiała być zajmowana przez prywatną komnatę mieszkalną pana zamku.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachował się w postaci trwałej ruiny zamkowy donżon oraz dwa krótkie fragmenty dawnego muru obwodowego po jego północnej stronie. Donżon częściowo utracił podziały wewnętrzne oraz mury górnej części, gruntownie przebudowanej na początku XVII wieku. W okresie wczesnonowożytnym przekształcona została część jego okien, powiększonych i wyposażonych w wałkowe profile. Zabytkowa budowla udostępniona jest dla zwiedzających, włącznie z możliwością wejścia do środka.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of Roxburghshire, volume 1, Edinburgh 1956.