Historia
Grobowiec nazwany Jaskiniami Kilhern (ang. Caves Of Kilhern) zbudowany został prawdopodobnie w epoce neolitu, między 4100 a 2500 rokiem p.n.e. Znaczna wielkość grobowca oraz umieszczenie w nim kilku komór wskazywałoby, że był użytkowany przez dłuższy czas i być może stopniowo rozbudowywany. Skala stanowiska odpowiadałaby dobrze zorganizowanej miejscowej społeczności wczesnorolniczej, dla której przeniesienie i umieszczenie w odpowiednich miejscach olbrzymich głazów nie stanowiło problemu. Społeczność ta musiała także mieć rozwinięte wierzenia pozagrobowe, a przynajmniej odczuwać potrzebę uhonorowania przodków monumentalną budowlą. Funkcjonowanie grobowca najpewniej nie wykraczało poza epokę kamienia, bowiem w epoce brązu popularność zdobyły już odmienne formy pochówków, a wielkie grobowce megalityczne zaczęły być anachroniczne.
Architektura
Grobowiec zbudowany został na pagórkowatym terenie. Dłuższą oś jego kopca umieszczono z grubsza na linii wschód – zachód, z lekkim odchyleniem wschodniej części czołowej ku północy. Długość kurhanu wynosiła około 30 metrów, szerokość w przybliżeniu 15-20 metrów, ze zwężeniem części zachodniej do około 10 metrów. Owe zachodnie zwężenie o kształcie ogona zostało zaokrąglone w narożnikach, natomiast fasada wschodnia mogła być prosta. W kurhanie znajdowały się przynajmniej cztery, a być może nawet pięć komór grobowych. Dwie komory usytuowano wzdłuż głównej osi kopca, tak by można było się do nich dostać ze wschodu i zachodu. Dwie kolejne zwrócono odpowiednio ku północy i południowi.
Komora wschodnia zbudowana została z dwóch podłużnych płyt o znacznych rozmiarach, które po ustawieniu dłuższymi bokami w poziomie utworzyły równoległe ściany północną i południową. Na zachodzie stykały się z głazem tylnym, zamykającym komorę pod lekkim skosem, natomiast na wschodzie z parą kamieni ustawionych zbieżnie, pozostawiających wąskie przejście o szerokości 0,7 metra. Głazy zostały obłupane od strony wewnętrznej, celem uzyskania płaskich powierzchni, za wyjątkiem jednej wypukłości kamienia tylnego. Szczeliny pomiędzy głazami prawdopodobnie były wypełnione gruzem tworzącym suchy mur. Komora miała około 1,7 metra długości i 0,9 metra szerokości w części zachodniej, poszerzające się do 1 metra po stronie wschodniej. Prawie całą komorę przykryto pojedynczym dużym głazem o wymiarach 1,9 x 1,2 metra i grubości 0,3 metra. Wejście do niej prowadzić musiało korytarzem o długości około 6-7 metrów.
Komora zachodnia utworzona została na planie prostokąta o długości 1,6 metra i szerokości od 0,9 do 1,2 metra. Jej ścianę południową tworzyła jedna duża płyta, ścianę północną dwa ustawione pod kątem kamienie, charakteryzujące się bardzo starannym połączeniem. Pojedyncze wąskie i płaskie kamienie zamykały komorę od wschodu i zachodu. Wszystkie były, podobnie jak w komorze wschodniej z grubsza prostokątnymi płytami o wygładzonych powierzchniach. Wysokość komory sięgać mogła około 1,2 metra. Od zachodu wejście do niej flankowały tak zwane kamienie portalowe, ustawione poprzecznie w stosunku do znajdującego się dalej korytarza o długości co najmniej 5,5 metra. Oś korytarza została nieco odchylona od osi komory.
Komora północna utworzona została blisko wschodniej, w odległości około 1,7 metra od jej tylnego narożnika. Wzdłużne ściany boczne, wschodnią i zachodnią, tworzyły pojedyncze podłużne głazy długości 1,8 oraz 1,5 metra, wysokie na 0,9 metra, ustawione w odległości od 0,9 do 1 metra od siebie. Wejście po stronie północnej flankowane było dwoma umieszczonymi poprzecznie kamieniami portalowymi, pozostawiającymi szczelinę wejściową o zaledwie 0,4 metra szerokości. Droga do niej prowadziła poprzez północny, zapewne równie wąski korytarz.
Komora południowa umieszczona została blisko środkowej części kurhanu, w odległości około 3 metrów od północnej. Tworzyły ją pary kamieni w ścianach wzdłużnych, tylny kamień na końcu komory i dwa poprzecznie ustawione kamienie portalowe przy południowym wejściu. Miała 2,1 metra długości i 1,5 metra szerokości, z wejściem pomiędzy kamieniami portalowymi o szerokości zaledwie 0,4 metra. Prowadzić musiał do niego długi na przynajmniej 5,5 metra korytarz, zaczynający się przy krawędzi kurhanu.
Stan obecny
Grobowiec zachował się do czasów współczesnych naruszony i rozkradziony, porośnięty wrzosowiskiem. Wysokość kopca sięga w części środkowej zaledwie 0,6-0,9 metra, z miejscowymi licznymi wgłębieniami. Nieco wyższa jest część północna, sięgająca przy krawędzi około 1,5 metra. Kamienny materiał budowlany kopca uległ częściowemu rozproszeniu i obsunięciu, przez co zajmuje dziś większą powierzchnię od pierwotnej (około 33,5 metra długości, szerokość 20,7 metra, ze zwężeniem części zachodniej do około 12,2 metrów). Spośród komór grobowych najbardziej kompletna jest komora wschodnia z zachowanym wieńczącym kamieniem stropowym. W komorze zachodniej tylny głaz uległ pęknięciu, natomiast w komorze północnej tylny kamień został całkowicie usunięty.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume II, Edinburgh 1972.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fourth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume I), county of Wigtown, Edinburgh 1912.