Historia
Wieża zbudowana została z fundacji rodu Cathcart, którego założyciel prawdopodobnie przybył na ziemie Szkocji w XII wieku, za panowania króla Dawida I. Miejscowe ziemie zostały wyraźnie wymienione w potwierdzeniu nadania, wystawionym przez króla Malcolma IV w 1157 roku dla Waltera fitz Alana, znanego z przekazania kościoła w Cathcart ufundowanemu przez siebie opactwu Paisley. Rodzina Cathcartów po raz pierwszy wspomniana została w przekazach pisemnych w osobie Rainaldusa de Kethkerta około 1179 roku. Budowniczym wieży był prawdopodobnie sir Alan de Cathcart, dziedzic rodowego majątku od około 1447 roku.
Alan de Cathcart był lennikiem Williama, ósmego earla Douglas. Po jego zabójstwie przez Jakuba II w 1452 roku, a następnie po bitwie pod Arkinholm w 1455 roku i oblężeniach Abercorn oraz Threave, znaczenie Douglasów przepadło. Sir Alan de Cathcart należał wówczas do grona prominentnych postaci, promowanych przez Jakuba II w celu uzyskania poparcia w walce z Douglasami. Pozostać miał w królewskiej łasce także za panowania Jakuba III i Jakuba IV. Prawdopodobnie w 1452 roku Alan de Cathcart uzyskał tytuł lorda, a jego ziemie Cathcart, Talgart i Bogtoun zostały przekształcone w baronię, co wyeliminowało konieczność uzyskania królewskiej zgody na budowę zamku i umożliwiło podjęcie prac nad wieżą mieszkalną.
Po śmierci Alana de Cathcart majątek przejął jego wnuk John, który już w 1507 roku przekazał go własnemu wnukowi o imieniu Alan. Nadanie obejmowało wówczas 10 marek ziemi dominialnej Cathcart, wraz z wieżą i dworem, 11 marek ziemi Cathcart zwanej Bogtoun oraz młyn. W 1543 roku kolejny Alan, lord Cathcart, sprzedał wieżę i ziemie Cathcart Gabrielowi, bratu Williama, drugiego lorda Sempill, natomiast ziemie Bogtoun Johnowi Blairowi of Blair. Sprzedaże te oznaczały zdecydowane zerwanie więzi rodziny z Cathcart. Zarówno kupujący, jak i sprzedający zginęli w bitwie pod Pinkie w 1547 roku, lecz dobra Cathcart pozostały w rękach potomków Gabriela Semple’a do 1627 roku, kiedy to przeszły w ręce Bryce’a Semple’a z Craigbait. W 1628 roku otrzymał on nadanie lenne (szkoc. sasine) i prawdopodobnie wkrótce potem przystąpił do remontu wieży. Jego syn William miał natomiast przy wieży ufundować nowe zabudowania.
W 1725 roku potomkowie Bryce’a Semple’a z Craigbait zbankrutowali i musieli sprzedać dobra Cathcart rodzinie Maxwell. Wieża znajdowała się wówczas w złym stanie i była oddawana wraz z sąsiednimi zabudowaniami w dzierżawę. Od 1788 roku znajdowała się w rękach pisarza Jamesa Hilla, a od 1805 roku Williama Shawa, dziesiątego lorda Cathcart, którego rodzina w drugiej połowie XIX wieku przeprowadziła częściowe remonty. W 1927 roku majątek zakupiła Glasgow Corporation, co doprowadziło do utraty funkcji mieszkalnej dworu i rozbiórki zabudowań sąsiadujących z wieżą. Samą wieżę pozostawiono, lecz narażona na działanie sił natury i pozbawiona remontów, w 1979 roku uległa częściowemu zawaleniu. Runęła frontowa, czyli wschodnia ściana, pozostawiając resztę budynku w osłabionym stanie. Właściciel terenu, Rada Dystryktu Glasgow, zadecydował, że zabezpieczy budynek poprzez usunięcie luźnych i niestabilnych murów, ale charakter rozbiórki w 1980 roku był taki, że doprowadzono do praktycznie całkowitego rozebrania zabytkowej budowli.
Architektura
Wieża zbudowana została na wschodnim brzegu White Cart Water, na wysokim wzniesieniu chronionym z dwóch stron (od południa i zachodu) bardzo stromymi zboczami. Także z pozostałych kierunków dostęp był trudny, za wyjątkiem wąskiego przejścia na wschodzie, oddzielonego od wyższego terenu Court Knowe niewielkim obniżeniem, które mogło być zabezpieczone przekopem o szerokości 7,5 metra i głębokości 3,5 metra. Aby zbudować wieżowy dom, odcięty kraniec grzbietu uformowano w płaską, prostokątną platformę o wymiarach 22 x 14 metrów. Sama wieża była budowlą o prostokątnym planie wielkości 15,3 x 9,4 metra, usytuowaną dłuższymi bokami na osi wschód – zachód. Stała pośrodku mur obronnego o grubości zaledwie 0,6 metra, tworzącego z każdej strony wąski parcham o szerokości zaledwie 3 metrów, w narożnikach wzmocniono kolistymi, otwartymi do strony międzymurza basztami. Brama usytuowana była pośrodku kurtyny wschodniej. Po zachodniej stronie muru parchamu znajdował się otoczony murem dziedziniec, utworzony na poziomie o około 2 metry niższym niż skała na której posadowiono wieżę. Pokryty warstwą brunatnej gleby gliniastej, zapewne zajmowany był przez ogród. Zabudowa gospodarcza wieży, taka jak kuchnia, stodoły, czy spichrze, znajdować się musiała przed rowem fosy na zachodzie.
Mury wieży wzniesiono z bloków zgrubnie opracowanego piaskowca, tworzącego lico dla utworzonego z gruzu rdzenia. Największą uwagę poświęcono narożnikom, wzmacnianym dokładnie opracowanymi ciosami i ciemniejszej barwie, układanymi naprzemiennie dłuższymi i krótszymi bokami. Koronę murów wieńczyło blankowane przedpiersie, w trzech narożnikach wyposażone w obłe bartyzany. Czwarty narożnik północno – wschodni na zakończeniu klatki schodowej mógł mieć formę znaczniejszej konstrukcji o formie zadaszonej czworobocznej wieżyczki, nieco wysuniętej przed elewacje budynku na rzędzie konsol, podobnie jak przedpiersie w pozostałej części wieży. Otwory okienne rozmieszczone były na wszystkich elewacjach nieregularnie. Miały formy czworoboczne z ciosowymi obramieniami, w przyziemiu szczelinowe, szersze na piętrach, rozglifione do wnętrza. Na poziomie pierwszego piętra chronione były żelaznymi kratami. Wejście do wieży znajdowało się we wschodniej ścianie na poziomie gruntu, nieco na południe od środka. Choć powyżej zawieszono na poziomie przedpiersia wykusz machikułowy, to znajdował się on nie nad portalem wejściowym do wieży, lecz na osi bramy w murze zewnętrznym.
Wnętrze wieży podzielone było na pięć kondygnacji. Za wejściem w grubości muru znajdował się przedsionek, od południa sąsiadujący z nieoświetloną komorą, a od północy połączony ze spiralną klatką schodową. Niewykluczone, że południowa komora pierwotnie nie miała połączenia z przedsionkiem i była dostępna jedynie włazem z górnego piętra, służąc jako cela więzienna lub rodzaj skrytki. Na wprost przedsionka dostępne było główne pomieszczenie przyziemia, doświetlone dwoma szczelinami od południa i jedną od zachodu. Była to jedyna kondygnacja przykryta sklepieniem kolebkowym, ponad którym wszystkie główne pomieszczenia rozdzielały drewniane stropy. Najpewniej pełniła funkcje gospodarcze, jako chłodna spiżarnia i skład. Pośrodku niej w skalnym podłożu wykuty był dół o głębokości co najmniej 1,7 metra i wymiarach 2,8 x 2,2 metra, być może służący jako zbiornik do którego odprowadzana była woda deszczowa. Bardziej praktyczne byłoby jednak gromadzenie deszczówki wprost w beczkach, ponadto dół nie był w żaden sposób obmurowany, dlatego pełnić mógł funkcję jamy zasobowej.
Pierwsze piętro wieży przypuszczalnie służyło celom reprezentacyjnym. Główna komnata – aula (ang. hall) o wymiarach 9,9 x 5,2 metra ogrzewana była dużym kominkiem osadzonym w ścianie południowej i oświetlana czterema oknami, po jednym w każdej ze ścian. Okno północne było najszersze i wyposażone w kamienne siedziska, zapewniając najlepszy widok na dolinę Clyde. Zachodnia wnęka okienna miała natomiast dwie półki ścienne, a południowa jedną. Murowanie wewnętrznych elewacji auli było prowizorycznie wykończone, co sugerowałoby, że ściany były pokryte gobelinami lub boazerią. W narożniku południowo – wschodnim piętra znajdowało się małe pomieszczenie, połączone włazem w podłodze ze wspomnianą powyżej komorą parteru. Przeciwległy narożnik północno – zachodni zajmować miała komora latryny.
Trzecia kondygnacja wieży miała podobny układ do drugiej, ale była nieco niższa. Prawdopodobnie mieściła się w niej główna, ogrzewana kominkiem i dość dobrze oświetlona komnata mieszkalna właściciela Cathcard, który sypialnię mógł mieć urządzoną w południowo – wschodniej komorze w grubości muru wieży. Przeznaczenie mieszkalne z bardzo podobnym układem prawdopodobnie miała także kondygnacja czwarta, choć dysponowała ona większą przestrzenią, ze względu na obniżenie grubości murów wieży na tym poziomie. Powyżej budynek dysponował jeszcze poddaszem, przeznaczonym dla służby lub jako dodatkowa przestrzeń magazynowa. Co charakterystyczne, w całej wieży zabrakło miejsca na kuchnią, która musiała być ulokowana w osobnym budynku na wschodnim przygródku.
Stan obecny
Do czasów współczesnych z wieży zachowało się jedynie nie więcej niż 2 metry wysokości północnej, zachodniej i połowy południowej ściany, leżących w zaniedbaniu na terenie parku w południowych przedmieściach Glasgow. Stan ten jest efektem bezmyślnych działań urzędników i robotników prowadzących prace przy rzekomym zabezpieczaniu średniowiecznej budowli w 1980 roku, po tym gdy z powodu wieloletnich zaniedbań runęła ściana wschodnia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The Castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Kerr B., Cathcart Castle, Glasgow – Excavations 1980-81, „Scottish Archaeological Journal”, Vol. 38/2016.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Salter M., The castles of south-west Scotland, Malvern 1993.