Historia
Wiejski kościół osady Carnock zbudowany został we wczesnych latach XIII wieku, gdyż na początku tamtego stulecia parafia „Kerneth” została nadana przez biskupa Williama Malveisina z St Andrews szpitalowi w Loch Leven. Około 1250 roku, na mocy nadania biskupa Davida de Bernhama, przeszedł wraz z całym majątkiem szpitalnym pod kontrolę trynitarskiego klasztoru w Scotlandwell. Prawdopodobnie podupadł w okresie reformacji lub krótko po jej zwycięstwie w 1560 roku. Na początku XVII wieku znajdował się w złym stanie, do czasu gruntownej naprawy z 1602 roku, sfinansowanej przez sir George’a Bruce’a z Carnock. Dalsze prace remontowo – budowlane miały być prowadzone w 1640 roku, kiedy to być może dostawiona została kruchta. Funkcje parafialne kościół pełnił do 1840 roku, kiedy to we wsi wybudowano wygodniejszą świątynię, a stary kościół porzucono.
Architektura
Kościół zbudowany został na lekkiej wyniosłości terenu, po północnej stronie strumienia Carnock. Była to nieduża budowla o najprostszym możliwym kształcie, założona na planie prostokąta wewnętrznej długości 12,8 metrów i szerokości 5,3 metra, z murami grubości około 0,9 metra. Kościół nie miał wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium, ani wieży lub bocznego murowanego aneksu zakrystii. Wzniesiony został z sześciennych bloków opracowanego piaskowca, układanych równymi warstwami i spajanych wapienną zaprawą.
Oświetlenie kościoła w średniowieczu zapewniały wczesnogotyckie, bardzo wąskie okna lancetowate, fazowane lub uskokowe od zewnątrz i głęboko rozglifione do wnętrza, gdzie zostały ujęte półkoliście zamkniętymi wnękami, wykonanymi z dokładnie przyciętych klińców. Co najmniej jedno okno znajdowało się w ścianie wzdłużnej i nietypowo dwa, zamiast bardziej popularnej triady, w ścianie wschodniej, choć nad nimi znajdowało się jeszcze jedno mniejsze okno przebite w partii szczytu. Szczyt ten oddzielony został od dolnej części ściany pochyłym gzymsem.
Wejście do kościoła najpewniej wiodło przez zachodnią część ściany południowej, na której od zewnątrz osadzono kropielnicę we wnęce z oślim grzbietem. W środku detal architektoniczny musiał być skromny, ograniczone do półkoliście zamkniętej półki ściennej w murze wschodnim. Prezbiterium nie zostało oddzielone arkadą tęczy, co najwyżej mogła go odgradzać lekka przegroda drewnianego lektorium. Kościół nie został podsklepiony. Najpewniej przykrywała go otwarta więźba dachowa lub ewentualnie drewniana koleba, czy też płaski strop.
Stan obecny
Kościół jest dziś zrujnowaną i niezadaszoną budowlą, której zachodnia część została znacznie przebudowana w okresie nowożytnym. Z XVII wieku pochodzi cała zachodnia ściana szczytowa, obydwa wejścia i południowe otwory okienne. Oryginalne są dwa wczesnogotyckie okna wschodnie (w tym jedno znacznie uszkodzone) i jedno okno północne, przy czym to ostatnie zostało w trakcie przebudowy przeniesione z innego miejsca. Średniowieczna jest również kropielnica przy wejściu i półka ścienna w ścianie wschodniej. Południowa kruchta najczęściej uznawana jest za XVII-wieczną, ale nie wykluczone że powstała jeszcze przed reformacją, w pierwszej połowie XVI wieku, co mogłoby się odnosić także do portalu południowego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Russell Walker J., Pre-reformation churches in Fife and the Lothians, Edinburgh 1888.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.