Historia
Broch Carn Liath zbudowany został w epoce żelaza, prawdopodobnie pod koniec I wieku p.n.e. lub w pierwszym stuleciu n.e. Był on jedną z około pięciuset wież mieszkalnych budowanych przez plemiona piktyjskie lub celtyckie na terenach północnej i zachodniej Szkocji. Ludy te prowadziły farmerski tryb życia, zajmowały się także hodowlą bydła, wypasem owiec, rybołówstwem i polowaniami na dzikie zwierzęta. Prawdopodobnie coraz częstsze konflikty, ciągłe napady, kradzieże bydła i dobytku oraz uprowadzenia w celu pozyskania niewolników wymusiły budowę obwarowań tego rodzaju, pełniących zarówno funkcje mieszkalne, jak i obronne oraz ostrzegawcze. Kres funkcjonowania brochów związany mógł być ze zmianami klimatycznymi i klęskami nieurodzaju, które doprowadziły do upadku społeczności późnej epoki żelaza.
Architektura
Broch Carn Liath zbudowany został na niewielkim wzniesieniu w pobliżu wybrzeża morskiego, po jego południowej stronie. Wzniesiono go z nieobrobionych, lecz dokładnie dopasowanych kamieni, układanych bez użycia zaprawy, na planie zbliżonym do okręgu o wewnętrznej średnicy 9,1 metra i murach grubych średnio na 5,4 metra (całkowita wielkość brocha miała wymiary około 22 x 20 metrów). Górna część wieży mogła się zwężać, jak w innych lepiej zachowanych brochach (np. Dun Carloway, Dun Telve) i ewentualnie posiadać zadaszenie ponad całością konstrukcji, mogła też być relatywnie niska, z obronną, dookolną galerią w koronie muru i otwartym przynajmniej częściowo wnętrzem, pozwalającym na wydobywanie się dymu z paleniska. Cała wieża otoczona była murem obwodowym o zaokrąglonych narożnikach, w obrębie którego znajdowały się liczne dodatkowe zabudowania gospodarczo – mieszkalne. Część z nich była współczesna z wieżą, część jednak użytkowano później, w okresie wczesnego średniowiecza.
Wysokie na 1,8 metra wejście umieszczono na poziomie gruntu od strony wschodniej, Pierwotnie było ono zamykane na drewniane wrota, blokowane od wewnątrz na zasuwy umieszczane w otworach w murze. Korytarz wejściowy o długości 5,4 metra połączono z główną przestrzenią oraz z typowym dla brochów pomieszczeniem dla straży o wymiarach 3 x 1,5 metra i wysokości 1,8 metra, usytuowanym w grubości muru po stronie północnej. W Carn Liath ciekawie rozwiązano zewnętrzną część wejścia, poprzedzoną długim na 3,6 metra i szerokim na 0,9 metra, zamykanym na osobne wrota korytarzem, utworzonym przez dwie ściany boczne na podobieństwo szyi przedbramia.
Główne, centralne pomieszczenie wieży posiadało utworzone w podłodze trzy okrągłe komory, najpewniej nie studnie, lecz rodzaj spiżarni, schowków, zapewne przykrywanych kamiennymi płytami. Były one głębokie na 2,4-3 metry i obudowane ustawianymi na sucho kamieniami. Być może główne pomieszczenie pierwotnie poprzedzielane było też ściankami działowymi na mniejsze części oraz przykryte stropem opartym na słupach i utworzonej na wysokości 1,8 metra odsadzce muru, nad którym znajdowały się wyższe kondygnacje. Kamienne sklepienie miała wyłącznie komora straży wciśnięta w grubość muru, którą zwieńczono zachodzącymi na siebie schodkowo płaskimi, kamiennymi płytami. Najpewniej formowały one podłogę górnej galerii, dostępnej poprzez parędziesiąt kamiennych schodów pnących się z przyziemia wieży.
Na późniejszym etapie funkcjonowania wieży, prawdopodobnie po zniszczeniu jej górnej części, gruz z tych fragmentów użyty został do budowy nowego, wewnętrznego obwodu cienkiego muru (około 40 cm szerokości), który najpewniej wspierał nowy dach zmodernizowanej budowli. Prawdopodobnie w okresie tym zniszczeniu lub uszkodzeniu ulec musiało główne wejście do brocha, a nowe (lub pomocnicze) utworzono w zewnętrznym korytarzu bramnym, w jego południowej części, skąd przejście obiegało główny mur wieży.
Stan obecny
Mury Carn Liath przetrwały do dnia dzisiejszego do wysokości dochodzącej maksymalnie do 3-3,6 metra, co czyni je najlepiej zachowaną budowlą z epoki żelaza na terenie hrabstwa Sutherland. Widoczny jest korytarz wejściowy i wewnętrzne schody wiodące niegdyś na górną galerię, natomiast zasypane i zablokowane zostały komory piwniczne w centralnym pomieszczeniu oraz komora strażników przy wejściu. Pozostałości zabudowań wokół wieży widoczne są obecnie jako nierówne, porośnięte trawą pagórki.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Aitken T., Maxwell Joass J., The Brochs or Pictish Towers of Cinn-Trolla, Carn-Liath, and Craig-Carril, in Sutherland, with Notes on other Northern Brochs, „Archaeologia Scotica”, 5/1890.
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Second report and inventory of monuments and constructions in the county of Sutherland, Edinburgh 1911.