Historia
Caisteal Grugaig zbudowany został u wybrzeży wschodniej części Loch Alsh, w epoce żelaza pomiędzy II wiekiem p.n.e. a I stuleciem n.e. Jego budowniczymi byli zapewne przedstawiciele celtyckich plemion, którzy prowadzili farmerski tryb życia, zajmowali się hodowlą bydła, wypasem owiec i polowaniami na dzikie zwierzęta. Konflikty pomiędzy plemionami przejawiające się w ciągłych napadach, kradzieżach bydła i dobytku oraz uprowadzeniach w celu pozyskania niewolników, a także najazdy morskich piratów, doprowadziły z czasem do potrzeby budowy obwarowań zarówno o funkcji mieszkalnej, jak i obronnej oraz ostrzegawczej. Wszystkie te funkcje zapewniały wówczas brochy, charakterystyczne wieże mieszkalne, których znaczna wysokość dawała rozległy ogląd okolicy, natomiast obronność zwiększała kamienna konstrukcja (odporność na podpalenie) oraz przewaga wysokości nad atakującymi. O krótkotrwałym charakterze ówczesnych najazdów świadczyłby brak w większości brochów źródeł wody, nie wymagano więc od nich odporności na długie oblężenia.
Architektura
Caisteal Grugaig zbudowane zostało z układanych bez użycia zaprawy kamieni, na zboczu skalistego wzgórza, opadającego na południu ku głębokiej dolinie strumienia, spływającego na północnym – wschodzie ku połączeniu wód Loch Alsh, Loch Duich i Loch Long. Broch otrzymał w planie formę zbliżoną do okręgu o zewnętrznej średnicy 16,5 metra i wewnętrznej 9,6 metra. Jego bryła najpewniej zbliżona była do stożka, z charakterystycznym zwężeniem górnej części na kształt butelki, które w koronie posiadało obronno – wartowniczą galerię. Broch w zachowanej części, ale zapewne także i wyżej, nie miał żadnych otworów okiennych, ani strzelnic. Charakterystyczną cechą Caisteal Grugaig była konieczność wyrównania przez budowniczych podstawy brocha, z powodu jego usytuowania na pochyłym terenie (różnica wysokości wynosiła około 1,5 metra).
Wejście do wnętrza umieszczono w najniższym punkcie stoku po stronie północno – wschodniej. Otrzymało ono formę korytarza przeprutego przez grubość muru, z masywnym trójkątnym kamieniem umieszczonym w nadprożu po zewnętrznej stronie. Korytarz otrzymał 1,4 metra wysokości i 0,9 metra szerokości przy wejściu, przy czym głębiej rozszerzał się do około 1,1 metra, a jego wysokość także się powiększała. Pierwotnie musiał być zamykany na drewniane wrota, gdyż w bocznej ścianie umieszczono otwór, do którego wsadzano zasuwę – rygiel blokującą wejście. Drugim istotnym elementem wejściowej części brochu była umieszczona w grubości muru komora, połączona z korytarzem bramnym. To długie na 4,2 metry i szerokie na 1,5 metra pomieszczenie zapewne służyło strażnikom pilnującym wejścia.
Wnętrze wieży zajmowało duże, zbliżone do cylindrycznego pomieszczenie, z powodu naturalnego ukształtowania terenu mające różne poziomy podłogi. Pierwotnie być może podzielone było ono ściankami działowymi na mniejsze izby o charakterze czy to prywatnych sypialni, czy też spiżarni lub pomieszczeń o innym przeznaczeniu. Ponadto z głównej części na poziomie przyziemia trzy otwory wiodły do kolejnych komór umieszczonych w grubości murów obwodowych. Jedna z nich po stronie wschodniej miała wymiary 1,3 x 2 metry i wnękę ścienną wewnątrz, druga natomiast była podłużną komorą zajmującą całą północno – zachodnią część muru. W południowej części na wysokości 1,4 metra umieszczono wejście do osadzonych w grubości muru schodów na wyższe kondygnacje oraz do kolejnej podłużnej komory, długiej na aż około 10,6 metra. Broch posiadał komory i galerie w grubości muru na poziomie drugiej kondygnacji i zapewne także wyżej. Z pewnością komora znajdowała się tuż nad korytarzem bramnym.
Stan obecny
Broch zachował mury przyziemia na całym obwodzie, włącznie z korytarzem wejściowym, komorami w grubości muru i początkową partią klatki schodowej. Od strony zewnętrznej uwagę zwraca zwłaszcza monolityczne nadproże wejścia, wewnątrz natomiast bardzo nierówne podłoże. Caisteal Grugaig znajduje się w odludnej części górzystej północno – zachodniej Szkocji (ang. Scottish Highlands), przez co dotarcie do zabytkowej budowli może być wymagającym przedsięwzięciem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Barber J., Cavers G., Ritchie M., The survey and analysis of brochs, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 145/2015.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.