Historia
Wzgórze Cairnpapple zaczęło być wykorzystywane przez neolityczną ludność około 3500 roku p.n.e. Rozniecano wówczas na nim ogniska, przy których spalano dębinę i leszczynę, a także urządzano ciałopalne pochówki, być może oznaczane lub uszczelniane wkopywanymi w ziemię słupami lub kamieniami. O bytności wówczas człowieka świadczyłyby również fragmenty ceramiki i kamiennych toporków. Cmentarzysko użytkowane było przez dłuższy czas, co mogło przyczynić się do uzyskania przez wzgórze statusu świętości, pomimo braku jeszcze na nim jakichkolwiek znaczniejszych budowli, a także pomimo innych okolicznych wzgórz o lepszej widoczności.
Około 2500-2000 roku p.n.e. znaczenie Cairnpapple z pewnością wzrosło, gdyż jego teren uformowano w obwiedziony rowem i wałem owal z regularnie ustawionymi wewnątrz słupami. Rola tej budowli nie została rozpoznana, ale być może miała funkcję kultową, ceremonialną lub była miejscem zgromadzeń plemiennych. Około 2000-1700 roku p.n.e. pośrodku starej, zapewne już niewykorzystywanej konstrukcji rytualnej, wzniesiono grobowiec, przeznaczony do pochowania przedstawiciela ludności kultury pucharów dzwonowatych. Sądząc po wyposażeniu (m.in. maczuga, maska ceremonialna) musiała być to osobą o znacznym statusie.
W środkowej i późnej epoce brązu, przypadającej na terenie Szkocji na lata około 1500-800 p.n.e., grobowiec był dwukrotnie powiększany, co świadczyłoby o jego intensywnym użytkowaniu i wciąż dużej roli. Po raz ostatni Cairnpapple wykorzystali chrześcijanie we wczesnym średniowieczu, składając do ziemi we wschodniej części stanowiska cztery zorientowane na osi wschód – zachód ciała. Być może w ten sposób chciano dokonać chrystianizacji pozostałościach pogańskiej budowli, poprzez włączenie w obręb kompleksu kościelno – cmentarnego.
Architektura
Cairnpapple założono na kulminacji jednego z licznych w okolicy wzgórz, którego cechą charakterystyczną była niezbyt dobra widoczność z innych miejsc i brak rozległych widoków na znaczną część pobliskiego krajobrazu, pomimo niemałej wysokości wzniesienia. Zbocza wzgórza natura ukształtowała stosunkowo łagodne, za wyjątkiem odcinka południowego, gdzie u podstawy w wąskiej dolince płynąć mógł strumień. W okresie neolitu wzniesienie było jeszcze poryte wysoką roślinnością, dlatego przed podjęciem prac budowlanych teren musiał zostać wykarczowany z dębów i leszczynowych zarośli, celem utworzenia miejsca pod ciałopalne pochówki, a także zapewne z chęci zwiększenia widoczności. Neolityczne groby były wyciosanymi w skalnym podłożu dołami, w które być może wkopywano kamienie lub słupy, albo które przykrywano kamieniami.
Budowla z 2500-2000 roku p.n.e. składała się z kręgu, czy też owalu o średnicy około 60 metrów, utworzonego przez ziemny wał oraz szeroki na 3,6 metra i wyciosany w skale po stronie wewnętrznej, głęboki na 0,9 – 1,2 metra rów (ang. henge), pomiędzy którymi pozostawiono płaski obszar o szerokości około 3,6 metra. Rów opasał teren o wymiarach około 44 x 38 metrów. Wejścia w jego obręb usytuowano po stronie północnej i południowej. Oba miały szerokość 9 metrów, przy czym linia wyznaczona prze ich środki nie przechodziła przez środek kręgu, co było cechą wspólną dla wielu budowli tego typu. Wewnątrz wzdłuż krawędzi obwodu rowu w ziemię wkopano 24 drewniane słupy (lub ewentualnie podłużne kamienie), zakreślające owalny obszar o wymiarach około 35 x 28 metrów. Zostały one rozmieszczone w regularnych odstępach, średnio co około 4 metry. Osadzono je do dołów o dłuższych osiach stycznych do obwodu pierścienia (najdłuższy miał 1,2 metra, większość 0,9 – 0,7 metra). Dodatkowo na północy i południu, bliżej środka kręgu, umieszczono dwa kolejne doły. Jeśli utworzono je pod słupy, to ich całkowita liczebność wynosiła 26. Wszystkie doły na słupy mogły powstać wraz z rowem i wałem, mogły też zostać dodane później lub wcześniej, na co wskazywałoby niezbyt dobre dopasowanie kształtów obu konstrukcji.
Około 2000-1700 roku p.n.e. w zachodniej części owalnego dziedzińca umieszczono niewielki grobowiec kultury pucharów dzwonowatych. Składał się on z małej komory grobowej o wymiarach 3 x 2,7 metra, obstawionej dziesięcioma kamiennymi płytami oraz przykrytej niewysokim kopcem ziemi i gruzu. Zachodnią część pochówku stanowił pojedynczy wysoki kamień, umieszczony dłuższymi bokami w pionie. Po wschodniej stronie w nieznanej sekwencji utworzono kilka ułożonych w łuk dołów, w większości będących miejscem pochówków kremacyjnych, ale niektórych służących też do osadzenia słupów. Po pewnym czasie, około 1500 roku p.n.e., pochówek komorowy otoczony został większym kopcem (ang. cairn), cylindrycznym w planie, o średnicy około 15 metrów i do 1,5 metra wysokim. Wzdłuż jego krawędzi z około 21 głazów utworzono krawężnik (ang. kerb), zabezpieczający konstrukcję przed rozproszeniem. Nowy grobowiec na warstwie naturalnej gliny mieścił dwie dodatkowe kamienne komory grobowe (ang. cists). Jego kopiec składał się głównie z kamieni, małej ilości ziemi oraz w niektórych częściach z żółtej gliny. Teren wokół budowli był wówczas wykorzystywany do umieszczania pochówków ciałopalnych.
W czwartej fazie, przypadającej na około 1000 rok p.n.e., grobowiec po raz kolejny powiększono, ponownie przykrywając starsze konstrukcje i sąsiednie cmentarzysko, przy czym nowy kopiec (ang. cairn) miał już 30 metrów średnicy i częściowo po stronie zachodniej musiał wejść na teren rowu z 2500-2000 p.n.e. Jego zewnętrzne krawędzie, podobnie jak krawędzie wcześniejszego kopca, wzmocniono obstawiając dużymi głazami. Rdzeń zawierał większe ilości ziemi, nigdzie też nie było czystej gliny ani luźnych kamieni. W jego wnętrzu w płytkich dołach umieszczono co najmniej dwie urny kołnierzowe (ang. collared urns), choć nie wykluczone, że głównym powodem wzniesienia większej konstrukcji była monumentalizacja kopca z wcześniejszego okresu lub hipotetyczny pochówek w jego górnej części, z czasem najbardziej zdegradowanej.
Stan obecny
Cairnpapple Hill należy dziś do jednych z najważniejszych i najlepiej zachowanych stanowisk prehistorycznych na terenie Szkocji. Widoczny jest rów i ziemny wał z najstarszej konstrukcji oraz kopiec drugiego grobowca, zabezpieczony po zakończeniu badań archeologicznych betonową kopułą. W jej wnętrzu obejrzeć można zrekonstruowane pochówki, a na zewnątrz doły po drewnianych słupach oraz doły grobowe. Co więcej ze wzgórza Cairnpapple roztacza się warty uwagi widok na Bass Rock, Goat Fell, góry Arran oraz zatokę Firth of Clyde, tworzący panoramę, która być może zainspirowała dawnych ludzi do wzniesienia tam prehistorycznych budowli. Dla zwiedzających Cairnpapple dostępne jest wraz z małym centrum turystycznym każdego roku od kwietnia do września.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Barclay G,J., Cairnpapple Revisited: 1948-1998, „Proceedings of the Prehistoric Society”, Volume 65/1999.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Piggott S., Cairnpapple, Edinburgh 1985.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.