Historia
Pierwotny drewniano – ziemny zamek wzniesiono na ziemiach earlów Buchan w XIII wieku, z inicjatywy celtyckich mormaerów lub ich następców z rodu Comyn. Został on zniszczony przez zwolenników króla Roberta Bruce już w 1308 roku, w czasie pierwszej wojny o niepodległość Szkocji. Po obaleniu władztwa Buchan, Robert I pragnął się zabezpieczyć przed odrodzeniem siły miejscowych earlów, rozdrobnił więc ich dobra obdarowując mniejszymi częściami różnych swoich zwolenników. Najbardziej znacząca część, baronia Philorth, przeszła na earla Ross, którego matka była córką Williama Comyna, pierwszego earla Buchan z rodu Comyn. Po kilkukrotnej zmianie właścicieli, którymi byli potomkowie earla Ross, w 1375 roku miejscowe dobra Philorth na drodze koligacji małżeńskich przeszły na własność sir Alexandra Frasera z Durris i Cowie. Prawdopodobnie to on wzniósł na miejscu starego zamku nową, murowaną już siedzibę mieszkalno – obronną.
W 1405 roku Alexander Fraser otrzymał potwierdzenie nadania dóbr, być może w celu zabezpieczenia własności swym dziedzicom. Zmarł w 1411 roku, zastąpiony przez jedynego syna Williama, za którego doszło do kolejnego rozdrobnienia baroni Philorth, na skutek zaborczych działań earlów Buchan z rodu Albany Stewart. Sama siedziba Cairnbulg była jednak użytkowana przez Fraserów i przechodziła na kolejnych członków tego rodu, którzy dokonywali w XV wieku jej modernizacji i renowacji. Dokładne daty oraz imiona inicjatorów prac budowlanych nie zostały uwiecznione w przekazach pisanych, ale znaczną przebudowę i rozbudowę mógł przeprowadzić w latach 40-tych XVI wieku sir Alexander Fraser, siódmy laird Philorth.
Na początku XVII wieku wnuk siódmego lairda, także o imieniu Alexander, przeniósł się do swej nowej, wygodniejszej siedziby w Fraserburgh, a niepotrzebny zamek Cairnbulg sprzedał Alexandrowi Fraserowi z Durris i jego synowi Robertowi. Co ciekawe, sprzedaż ta wiązała się z ograniczeniem, że włości Philorth powinny być odsprzedawane innym osobom o imieniu Fraser w określonej kolejności, chyba że odrzucą propozycję zakupu. W ten sposób w 1635 roku Cairnbulg znalazł się w rękach Alexandra Frasera, lorda Saltoun. Nowy właściciel był pogrążony w długach i został zmuszony sprzedać zamek lordowi Fraserowi z Lovat, w czasach którego zaczęto dopiero używać nazwy Cairnbulg (wcześniej funkcjonowała jedynie nazwa Philorth, wspólna dla starej baroni).
Po parokrotnych zmianach kolejnych właścicieli, w bliżej nieznanym okresie XVIII wieku, zamek został opuszczony. Wiadomo, iż w 1782 roku sprzedano znajdujące się w nim drewno, żelazo i szkło. Do dodatkowych zniszczeń przyczynić się miała wyjątkowo silna burza z 1806 roku, która zerwała część dachów i zburzyła jedną ze ścian. Na szczęście w 1862 roku Cairnbulg zakupiony został przez przedsiębiorczą i zamożną rodzinę Duthie, która wpierw powstrzymała degradację zabytkowych zabudowań, a następnie pomiędzy 1896 a 1897 rokiem sfinansowała gruntowny remont i odbudowę zniszczonych partii. W 1934 roku rezydencja stałą się własnością lorda Saltoun, pozostając w rękach jego potomków do czasów współczesnych.
Architektura
Wieżę mieszkalną Cairnbulg zbudowano pośród bagnistych i podmokłych terenów, na niewielkim wzniesieniu, prawdopodobnie będącym pozostałością kopca dawnego gródka typu motte, którego szczyt spłaszczono w celu utworzenia większej platformy. Pierwotnie kopiec otoczony był rowem fosy, najpewniej napełnionym wodą, wciąż widoczną jeszcze w zeszłym stuleciu. W pobliżu płynęła również rzeka Philorth, otaczająca zamek szerokim zakolem od północy i zachodu, a następnie znajdująca ujście we wschodniej części Zatoki Fraserburgh, przy czym w średniowieczu Cairnbulg znajdował się stosunkowo blisko wybrzeża.
Wieżę wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 12,5 x 9 metrów, z niewielkim ryzalitem klatki schodowej, dobudowanym w XVI wieku w narożniku południowo – wschodnim. Mury otrzymały grubość wahającą się od 1,8 do 2,1 metra na poziomie przyziemia. Ochronę zapewniał wykusz zawieszony zaraz nad portalem wejściowym, a dodatkowo całą budowlę na wysokości około 17,5 metrów zwieńczono przedpiersiem z krenelażem, prawdopodobnie od XVI wieku przechodzącym w narożach w obłe bartyzany. Pośrodku dachu usytuowano murowane poddasze, na tyle wąskie, iż pozostawiało miejsce na dookolną galerię obronną dla straży.
Wewnątrz wieży pomieszczenie na parterze zwieńczono sklepieniem kolebkowym o przekroju ostrołucznym. Była to najstarsza kondygnacja budynku, wyróżniająca się konstrukcją ze średniej wielkości łamanego kamienia, układanego starannie warstwami, w odróżnieniu od wyższych pięter, które zbudowano z większych i bardziej zróżnicowanie kładzionych kamieni. Wejście znajdowało się we wschodniej części ściany południowej, tuż przy narożniku. Prowadziło do poprowadzonego pod lekkim skosem korytarza w grubości muru, połączonego z prostą klatką schodową i z głównym pomieszczeniem przyziemia. Parter pełnił rolę gospodarczą, był bowiem doświetlany jedynie niewielkim otworem zachodnim oraz pośrednio szczeliną przed klatką schodową. Wszystkie te otwory wykonano z ciosów czerwonego piaskowca i zielonkawego łupku. Miejsce przed klatką schodową chronione było przebitym z poziomu piętra otworem tak zwanej mordowni.
Na piętrze wieży znajdowała się aula (ang. hall), czyli główna komnata o charakterze reprezentacyjnym, w której koncentrowało się życie mieszkańców i w której odbywały się najważniejsze uroczystości, ceremonie, spotkania, czy też uczty. Miała ona wymiary 7,6 x 5 metrów, wyżej zawieszone niż w przyziemiu sklepienie kolebkowe, sięgające maksymalnie 5,5 metra i zapewnione dobre oświetlenie za pomocą czterech okien, przeprutych z trzech stron świata. Wejście do niej poprowadzono przez wnękę jednego z okien, połączoną korytarzem w grubości muru z klatką schodową. Pozostałe okna także otrzymały wnęki, w których umieszczono boczne kamienne siedziska. Ponadto w narożniku południowo – zachodnim w murze udało się pomieścić niewielką komorę z kamiennym wylotem skierowanym na zewnątrz, zapewne służącym jako latryna i zlew. Kolejna komora znajdowała się w murze po stronie północno – wschodniej. Ogrzewanie komnaty zapewniał kominek, osadzony w ścianie przeciwległej do wejścia, zachodniej.
Dwa najwyższe piętra wieży zajmowane były przez pomieszczenia mieszkalne o bardziej prywatnym charakterze, poddasze natomiast mogło być przeznaczone na magazyn lub izby dla służby lub garnizonu. Każde z dwóch pięter dzielone było drewnianą ścianką na dwa pomieszczenia. Miały one niezależne wejścia u wylotu korytarzy w grubości południowego muru, dzięki czemu mieszkańcy nie zakłócali sobie prywatności. Obie komnaty na drugim piętrze wyposażono w kominki i komory latrynowe. Nieco mniejsza komnata zachodnia dodatkowo miała dostęp do kolejnej komory w grubości narożnika wieży, z której można było wejść do znajdującej się poniżej celi więziennej, osadzonej w pasze sklepienia auli. Komnata wschodnia miała natomiast obszerniejsze wnęki okienne, wyposażone w boczne siedziska.
Wieża mieszkalna prawdopodobnie już w XV wieku połączona była z murem obronnym o grubości 1,2-1,5 metra, wydzielającym po stronie wschodniej nieduży dziedziniec. Zapewne mieściła się tam zabudowa gospodarcza i pomocnicza, między innymi kuchnia, stajnie, piekarnia. Przed połową XVI wieku do południowego fragmentu muru dostawiono duży, prostokątny w planie budynek o wymiarach 23,4 x 8,8 metra z przystawioną w narożniku południowo – wschodnim cylindryczną wieżą o średnicy 8,2 metra. Wieża ta otrzymała cztery kondygnacje, była jednak niższa od wieży mieszkalnej. W sklepionym przyziemiu nowego budynku urządzono kuchnię, połączoną przejściem z ryzalitem schodowym starej wieży. Piętro budynku przeznaczono natomiast na wielką aulę (ang. great hall), prawdopodobnie ogrzewaną przez dwa kominki i połączoną z prywatną izbą w wieży cylindrycznej. Ta ostatnia oświetlana była przez cztery okna, ogrzewana kominkiem, wyposażona w dwie czworoboczne wnęki ścienne oraz dostępną przez korytarz w grubości muru latrynę. Wąskie schody przeznaczone dla służby wiodły także z okrągłej izby do niżej położonej kuchni. Górne piętro budynku południowego dostępne było za pomocą ryzalitu schodowego starej wieży mieszkalnej. Schody te zakończono u góry małym pomieszczeniem, zapewne dobudowanym w trakcie XVI-wiecznej modernizacji.
Stan obecny
Wieża mieszkalna z XIV-XV wieku, a także wieża cylindryczna z XVI stulecia, dzięki remontowi z końca XIX wieku przetrwały do dnia dzisiejszego. O ile ta pierwsza od strony zewnętrznej w dużym stopniu zachowała swój pierwotny wygląd, to wieża cylindryczna uległa przekształceniom, z których na pierwszy rzut oka rzucają się w oczy duże prostokątne okna. Znajdujący się pomiędzy nimi prostokątny budynek w czasach wiktoriańskich był najgorzej zachowaną częścią założenia i musiał zostać odbudowany w największym stopniu, dlatego mury XVI-wieczne obecne są dziś głównie na poziomie jego przyziemia. Efektem odbudowy jest także przywieżowy ryzalit z klatką schodową, uległy zawaleniu w czasie XIX-wiecznych prac remontowych i następnie odtworzony na podobieństwo oryginalnego. Wystrój wnętrz zapewne jest dziś nowożytny, gdyż zabudowania pozostają w rękach prywatnych, służą celom mieszkalnym i nie są udostępnione dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume IV, Aberdeenshire, Angus and Kinkardineshire, Edinburgh 1986.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.