Historia
Dwa grobowce zwane obecnie Cairn Holy wzniesione zostały przez neolityczną, wczesnorolniczą ludność między 4 a 2 drugim tysiącleciem p.n.e. Zbudowano je z przeznaczeniem na pochowanie szczątków wielu osób lokalnej wspólnoty. Nie wiadomo czy oba powstały w tym samym czasie, jednak z pewnością użytkowane były równocześnie, przynajmniej przez pewien okres. Ich budowa wymagała zorganizowania sporej grupy ludzi w okresach przerw pomiędzy pracami sezonowymi. Ludność ta była nie tylko dobrze zorganizowana, ale i miała dalekie kontakty lub prowadziła handel na dużych odległościach, na co wskazywałby umieszczony w jednej z komór grobowych jadeitowy toporek, sprowadzony z rejonu Alp. Obie budowle grobowe funkcjonowały do okresu eneolitu, kiedy to zmarłych i dary pogrzebowe składała w nich ludność kultury pucharów dzwonowatych. W późniejszym okresie grobowce zostały obrabowane, a kości uległy zniszczeniu z powodu kwaśnej gleby.
Architektura
Grobowce wzniesione zostały na lekkim zboczu powyżej Kirkdale Glen, w odległości około 150 metrów od siebie, po zachodniej stronie strumienia Kirkdale Burn i zapewne kilku innych niewielkich cieków wodnych, spływających w okresie neolitu ku południowi, do pobliskiej zatoki Wigtown. Oba grobowce otrzymały zbliżoną do siebie, początkowo jednokomorową formę, ale z paroma istotnymi różnicami, jak wielkość, orientacja, czy wyposażenie. Na pierwszy z tych elementów wpływ mogło mieć naturalne ukształtowanie terenu, nieco korzystniejsze dla budowli południowej. Również odchylenie dłuższej osi mniejszego grobowca północnego od linii wschód – zachód (fasada została skierowana ku północnemu – wschodowi), mogło być spowodowane spadkiem terenu.
Południowy grobowiec nazwany Cairnholy I miał mocno wydłużoną formę wielkości około 52 x 15 metrów, ze wschodnią fasadą w kształcie półksiężyca. Wydzielała ona przed wejściem niewielki dziedzińczyk o szerokości 7 metrów i głębokości 1,5 metra, być może służący do przeprowadzania ceremonii religijnych, jako iż odkryto tam ślady co najmniej paru rozpalanych ognisk. Część grzebalna znajdowała się we wschodniej części kopca (ang. cairn), utworzonego z zaokrąglonych kamieni i minimalnej ilości ziemi. Wzdłuż jego krawędzi zbudowane było wzmocnienie z płytko wkopywanych głazów, ustawianych pionowo dłuższymi bokami. Głazy był rozmieszczone w odstępach, pomiędzy którymi prawdopodobnie wznoszono mur z układanych bez przewiązania zaprawą kamieni. Wzmocnienie krawędzi kopca najważniejsze było wzdłuż północnego i południowego boku, ze względu na nachylenie wzniesienia, natomiast zanikało prawdopodobnie przy wschodniej fasadzie. Dziedzińczyk przy fasadzie wyznaczało co najmniej osiem wysokich głazów, w części południowej rozmieszczonych z gradacją wysokości, zwiększającą się w stronę środka z 2 do 2,7 metra. Północne głazy fasady były już zbliżone do siebie wysokością. Centralna para tworzyła portal wejściowy o szerokości zaledwie niecałego 0,5 metra. Po zakończeniu użytkowania grobowca, otwór został zatarasowany głazem o wysokości 1,8 metra, a dziedzińczyk intencjonalnie zablokowany masą kamieni i ziemi, tworzących wypukły na zewnątrz nasyp, przemieszany z materiałem budowlanym kopca.
Wnętrze grobowca Cairnholy I składało się z dwóch komór, wytyczonych przez duże i wąskie, osadzone w pionie kamienie, przy czym komora wewnętrzna zbudowana została z kamieni masywniejszych i niższych niż wschodnia komora zewnętrzna. Komora wewnętrzna o wymiarach 1,9 x 0,8 metra została utworzona jako zamknięta, niedostępna z zewnątrz przestrzeń, pierwotnie zadaszona wielką kamienną płytą, spoczywającą na dwóch kamieniach bocznych o wymiarach około 3 x 0,8 metra i grubości 0,5 metra. Wysokość komory w głębszej części musiała oscylować w okolicach 1,4 – 1,5 metra, natomiast w partii bliższej wejścia miała aż 1,8 metra wysokości. Przypuszczalnie powstała jako pierwsza, a dopiero w późniejszej fazie grobowiec został powiększony o drugą komorę wielkości 1,8 x 0,8 metra i nową fasadę.
Grobowiec Cairnholy II usytuowano po stronie północno – wschodniej, na wyżej położonym terenie, gdzie wykorzystywał prawie całe dostępne spłaszczenie skalistej wyniosłości. Miał on formę podłużnego, z grubsza owalnego kopca (ang. cairn) o wielkości około 20 x 12 metrów i pierwotnej wysokości nie mniejszej niż 0,6-1 metr, a zapewne oscylującej w granicach 2-3 metrów. Jako materiał budowlany nasypu wykorzystane zostały duże kamienie, przeważnie o płaskich kształtach. Przypuszczalnie nie zostały one wzmocnione wzdłuż krawędzi kopca krawężnikiem z większych głazów. W części północno – wschodniej, wejściowej, za pomocą lekko wklęsłych ścian fasady, utworzono płytki dziedzińczyk, dużo mniejszy niż w pierwszym grobowcu, ze względu na nachylenie zbocza przy wschodniej dolinie. Podobnie jak w większym grobowcu, w końcowym okresie wykorzystywania stanowiska, został on zablokowany masą kamieni i ziemi.
Wnętrze grobowca Cairnholy II składało się z dwóch prostokątnych w planie komór o łącznej długości około 5,5 metra, stykających się ze sobą krótszymi bokami. Obie wzniesiono wykonując obstawę z dużych, ustawionych pionowo głazów, przykrytych kamiennymi płytami pełniącymi rolę stropów (ang. capstones). Boki komory wewnętrznej utworzono z pary masywnych kamieni o wysokości nie większej niż 0,9 metra i długości 2,4 oraz 2,7 metra, z kamieniem tylnym włożonym pomiędzy nie od zachodu i kamieniem rozdzielającym w poprzek dwie komory, co dawało wewnętrzną przestrzeń o wielkości w planie 1,9 x 1 metra. Ze względu na niedużą wysokość kamieni bocznych, zostały one nadbudowane mniejszymi kamieniami w celu wyrównania korony ścian i osadzenia na niej stropowej płyty o wymiarach około 2,3 x 2,5 metra.
Ściany wzdłużne komory zewnętrznej tworzyły pojedyncze kamienie ustawione w odległości 1,5 metra od siebie, wysokie na zaledwie 0,9 metra. Północny kamień lekko zachodził na ścianę komory wewnętrznej, natomiast południowy ustawiono w takim od niej oddaleniu, że konieczny był wąski głaz do uzupełnienia luki. Miał on 1,8 metra wysokości, wskazując na zbliżoną wysokość zadaszenia komory zewnętrznej, wyższej od sąsiedniej komory zachodniej. Wejście do zewnętrznej komory, szerokie na niecałe 0,4 metra, flankowane było przez dwa tak zwane kamienie portalowe o wysokości 2,9 i 1,5 metra. Były one wstawione w czołową część komory, zmniejszając jej wewnętrzne wymiary do kwadratu o bokach około 1,5 metra. Po zakończeniu ceremonii pochówku otwór między kamieniami portalowymi zastawiono masywnym trzecim głazem o wysokości 1,8 metra.
Stan obecny
Obydwa grobowce Cairnholy zostały znacznie naruszone na przestrzeni wieków. Większość kamienno – ziemnego materiału z ich kopców została rozproszona i rozgrabiona na materiał budowlany, zaginęła też duża część masywnych kamieni tworzących komory grobowe (część z nich wykorzystano między innymi w trakcie budowy pobliskiej grobli rozdzielającej pola uprawne). Obecnie w najlepszym stanie znajduje się wewnętrzna komora Cairnholy II, posiadająca wszystkie cztery kamienie tworzące ściany oraz przykrywający ją płaski głaz. Zabytek znajduje się pod ochroną Historic Scotland i jest udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume II, Edinburgh 1972.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fifth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume II), county of the Stewartry of Kirkcudbright, Edinburgh 1914.