Historia
Kościół w Buittle (pierwotnie Kil Ennan) po raz pierwszy wspomniany został w źródłach pisanych w 1275 roku, kiedy to Dervorguilla z Galloway, córka i dziedziczka księcia Alana z Galloway, podarowała go cysterskiemu opactwu Sweetheart. Kolejna wiadomość pochodziła z potwierdzenia przywileju Thomasa, biskupa Galloway, wydanego przez papieża Benedykta XIII w 1381 roku, w którym utrzymywał on nadanie kościoła św. Colmanela w Butyll opactwu Sweetheart. Prawdopodobnie jeszcze przed nadejściem reformacji świątynia została przebudowana, a w 1587 roku wraz z okolicznymi dobrami skonfiskowana przez Koronę. Dzwonnica ponad fasadą nawy wskazywałaby, iż kościół ponownie musiał zostać przebudowany w okresie nowożytnym. Użytkowany był jako świątynia parafialna do 1819 roku, kiedy to wzniesiono dla miejscowej społeczności nowszą budowlę.
Architektura
Kościół otrzymał orientowaną względem stron świata dwuczęściową formę, składającą się z prostokątnej w planie, prawdopodobnie starszej nawy z XII wieku i także prostokątnego, lecz krótszego prezbiterium z XIII stulecia. Bardzo nietypowe było nadanie prezbiterium większej szerokości niż nawie. To pierwsze mierzyło około 8 metrów, natomiast nawa miała około 6,7 metra wewnętrznej szerokości, przy długości wynoszącej 13,4 metra. Długość wnętrza prezbiterium wynosiła 9,1 metra. Obie części przykrywały osobne dachy dwuspadowe.
Budowniczowie kościoła nie trzymali się średniowiecznej tradycji budowlanej, unikającej tworzenia otworów w północnych elewacjach budynków sakralnych. Nawę pierwotnie doświetlały z trzech stron niewielkie okna o formach późnoromańskich, zamknięte półkoliście, rozglifione do wnętrza. Wnętrze prezbiterium oświetlały natomiast od wschodu trzy wysokie, lancetowate, rozglifione do wnętrza okna wczesnogotyckie oraz co najmniej po jednym nieco większym niż w nawie oknie od północy i południa. Okna wschodnie ułożono w układzie piramidalnym, na podobieństwo triad otworów we wschodnich zamknięciach kościołów w klasztorach cysterskich.
Główne wejście do kościoła prawdopodobnie w średniowieczu prowadziło do nawy od zachodu. Przebito także pomocnicze mniejsze wejścia dla księdza w południowej ścianie prezbiterium (zamknięte półkoliście) oraz w murze północnym (zamknięte ostrołucznie). W środku ani nawa, ani prezbiterium nie były podsklepione. W nawie zastosowany mógł być płaski drewniany strop lub otwarta więźba dachowa. W prezbiterium założenie stropu uniemożliwiały wysokie okna wschodnie. Obie części połączyła ostrołukowa, profilowana arkada tęczy, z archiwoltą osadzoną na profilowanych impostach.
Stan obecny
Kościół znajduje się obecnie w stanie dobrze utrzymanej, trwałej ruiny o w pełni zachowanych murach obwodowych, zarówno nawy jak i prezbiterium, lecz bez zadaszenia. Ściany kościoła przepruto paroma nowożytnymi, czworobocznymi oknami i wschodnim portalem wejściowym, który skrócił jedno z wczesnogotyckich okien. Także portal południowy w prezbiterium, zachodni w nawie i zachodnia dzwonnica są efektem pośredniowiecznych przekształceń. Wstęp na teren ruiny jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fifth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume II), county of the Stewartry of Kirkcudbright, Edinburgh 1914.