Historia
Budowę zamku Bothwell rozpoczął Walter Moray (Walter de Moravia, Walter Murray), początkowo lord Petty, który awansował w drabinie społecznej po wżenieniu się w rodzinę Olifard. Do wznoszenia nowej siedziby przystąpił on po przejęciu lordostwa Bothwell w 1242 roku, na skutek śmierci zięcia, Waltera Olifarda II. Prace budowlane od 1278 roku kontynuował syn Waltera, William zwany Bogatym („le Riche”). Pomimo takiego przydomku ambitne przedsięwzięcie najpewniej przerosło właściciela zamku, gdyż nie został on nigdy ukończony według pierwotnego planu i otrzymał nieco mniejsze gabaryty od pierwotnie przewidzianych. Ostatecznie do redukcji oryginalnego planu doprowadził długi i wyniszczający konflikt militarny z końca XIII wieku.
W 1296 roku wybuchła pierwsza wojna o szkocką niepodległość, w trakcie której wojska angielskie najechały swego północnego sąsiada. Bothwell wraz z nieukończonym zamkiem zostało zajęte, a William Moray dostał się do niewoli po klęsce pod Dunbar. Rok później William Wallace wzniecił niepodległościowe powstanie, które doprowadziło do przejęcia inicjatywy przez Szkotów i rozpoczęcia przez nich w 1298 roku długiego, przeszło czternastomiesięcznego oblężenia Bothwell. Dowodzący angielską obroną Stephen de Brampton poddał się w 1299 roku, jednak już dwa lata później angielska kontrofensywa Edwarda I ponownie podeszła pod zamek. Anglicy dysponowali armią około 6800 ludzi, wyposażonych w machiny oblężnicze, w tym w potężną wieżę oblężniczą zwaną Le Berefrey, dzięki której zamek padł po niecałym miesiącu. Bothwell stało się wówczas kwaterą główną Aymera de Valence, drugiego earla Pembroke, mającego za zadanie zarządzać całą Szkocją pod nieobecność angielskiego króla. W 1311 roku zarządcą Bothwell był niejaki Walter FitzGilbert de Hameldone, mający silny garnizon składający się z 28 rycerzy i 29 łuczników.
Zamek pozostawał w rękach Anglików dość długo. Po decydującym zwycięstwie Roberta Bruce pod Bannockburn w 1314 roku stał się miejscem schronienia nielicznych Anglików, którzy przeżyli pogrom, w tym dowódcy sił królewskich Humphreya de Bohuna, earla Hereford. Dopiero na widok nadchodzących szkockich oddziałów sir Walter FitzGilbert poddał warownię, za co został nagrodzony przez Roberta baronią Cadzow. Po odbiciu Bothwell przez Szkotów, zniszczyli oni zamek z obawy przed jego ponownym wykorzystaniem przez wrogów. Po raz kolejny działania militarne dotknęły Bothwell w 1336 roku, wraz z nadejściem armii króla Edwarda III. Z inicjatywy angielskiego władcy, pod kierunkiem Johna de Kilbourn, zamek został odbudowany i ustanowiony główną siedzibą najeźdźców w okupowanej części Szkocji. Już jednak w następnym roku sir Andrew Moray, bratanek sir Williama i prawowity właściciel Bothwell, odbił twierdzę przy użyciu machin oblężniczych, które zniszczyły zachodnią połowę zamkowego donżonu.
Zamek pozostawał opuszczony do 1362 roku, kiedy to dziedziczka rodu właścicieli Bothwell, Joan Moray, poślubiła Archibalda Douglasa zwanego Ponurym (ang. Grim), późniejszego lorda Galloway i earla Douglas. Małżonek rozpoczął odbudowę zamku, naprawę donżonu i budowę murów. Prace kontynuował jego syn Archibald, czwarty earl Douglas, zmarły w 1424 roku w bitwie pod Verneuil w końcowym okresie wojny stuletniej. Parędziesiąt lat później, na skutek konfliktu z królem Jakubem II, ród tzw. Czarnych Douglasów upadł i zamek w 1455 roku przypadł szkockiej Koronie. Jakub III przekazał Bothwell lordowi Crichton, następnie sir Johnowi Ramsayowi, a w 1488 roku Jakub IV podarował zamek Patrickowi Hepburn, drugiemu lordowi Hailes. Hepburn nie posiadał Bothwell długo, gdyż już w 1492 roku wymienił go z Archibaldem Douglasem, piątym earlem Angus, w zamian za zamek Hermitage. W ten sposób bo wielokrotnych zmianach własnościowych Bothwell powróciło do rodu Douglasów, którzy przed połową XVI wieku przeprowadzili modernizację zamku, polegającą głównie na przebiciu nowych okien i podniesieniu komfortu mieszkalnego.
Pod koniec XVII wieku Archibald Douglas, pierwszy earl Forfar, zbudował w pobliżu zamku nowożytną rezydencję, do wzniesienia której częściowo wykorzystać miał materiał budowlany ze średniowiecznej budowli (przypuszczalnie rozebrano wówczas budynek bramny i północno – wschodnią wieżę mieszkalną). Stary, podupadły zamek użytkowany był do początku XVIII wieku, kiedy to został opuszczony i z czasem przekształcił się w ruinę. Earl Archibald zmarł w 1712 roku już w swej nowej siedzibie, podobnie jak wdowa po nim w 1740 roku. Nowożytny dwór rozebrano w 1926 roku, natomiast ruiny zamku w 1935 roku przeszły pod opiekę państwa.
Architektura
Zamek Bothwell usytuowano na wywyższeniu terenu w zakolu silnie meandrującej rzeki Clyde, po jej wschodniej stronie, tak że otaczała budowlę od południa i zachodu oraz w nieco dalszej odległości częściowo od północy. Dodatkowo od północy i południa w odległości kilkuset metrów przez przedpole zamku przepływać mogły spływające ku Clyde strumienie, być może tworzące okresowo podmokłą barierę. Wzniesienie posiadało strome stoki szczególnie po stronie południowej i zachodniej, a więc od strony rzeki, natomiast z dwóch pozostałych stron zostało odcięte od reszty terenu przez szeroki rów fosy, za którą rozwinęło się nieobwarowane podzamcze.
Pierwotne plany przewidywały budowę nieregularnego pięciobocznego obwodu murów obronnych z masywnym, cylindrycznym donżonem po stronie zachodniej i dwubasztową bramą na północy. Tego ambitnego zamierzenia, wzorowanego na zamkach anglo-normańskich (np. Pembroke, Dunstanburgh) i francuskich (np. Coucy), nigdy w całości nie zrealizowano, przez co budowla osiągnęła ostatecznie formę podłużnego wieloboku o wymiarach około 99 x 42 metry. Z oryginalnych planów nie wzniesiono całej północnej części zamku, gdzie zrezygnowano z okazałego zespołu bramnego, cylindrycznej wieży północno – wschodniej i umieszczonej pomiędzy nimi w długości kurtyny smukłej czworobocznej wieży. Okazała budowla bramna, oprócz ochrony wjazdu na dziedziniec, prawdopodobnie zapewniać miała na piętrach pomieszczenia mieszkalne
Najstarszą częścią zamku z XIII wieku była jego najbardziej imponująca budowla, mianowicie masywny, okazały donżon wzniesiony na planie koła o średnicy prawie 20 metrów, wysokości 27 metrów i aż 4,5 metrowej grubości murów w przyziemiu. Był on budowlą mieszkalną i zarazem punktem oporu zdolnym do samodzielnej obrony. Od strony dziedzińca chroniła go własna fosa, szeroka na około 7,6 metra i głęboka na 4,5 metra. Fosa ta prawdopodobnie napełniana była wodą, gdyż dokładnie pod latrynami w kurtynie sąsiedniego muru znajdowała się śluza, dzięki której fekalia z latryn mogły być czyszczone. Dziedziniec przed donżonem w pierwszym etapie funkcjonowania zamku otoczony był jeszcze obwarowaniami drewniano – ziemnymi, za wyjątkiem wspomnianej krótkiej kurtyny południowo – zachodniej, połączonej z cylindryczną więżą zwaną Więzienną. Obronę wejścia do donżonu oprócz masywnych murów i dwóch flankujących ją kurtyn stanowiła górna, chroniona przedpiersiem i krenelażem galeria, nadbudowywana w okresach zagrożenia dookolną hurdycją. W blankach krenelażu przepruto szczelinowe otwory strzeleckie, a nad portalem wejściowym dodatkowo zawieszono wykusz z machikułami.
Wejście do donżonu możliwe było z zamkowego dziedzińca, poprzez niewielki dwukondygnacyjny ryzalit. Zwrócono go ku północnemu – wschodowi, a nie w stronę otwartej części dziedzińca, zapewne w celu utrudnienia przeciwnikom użycia taranu. Wchodzono za pomocą drewnianego mostu przerzucanego przez fosę i zamykanego zwodzoną kładką oraz broną. Kondygnacją wejściową był parter, choć portal bramny umieszczono na wysokości 0,9 metra ponad poziomem dziedzińca. Bronę opuszczano na łańcuchach za pomocą kołowrotu operującego w niewielkiej sklepionej komorze na wyższej kondygnacji ryzalitu donżonu. Dodatkowo korytarz wejściowy chroniony był drzwiami zamykanymi ryglem oraz w grubości muru donżonu dwukrotnie zakręcał, by ułatwić ewentualną obronę. Pomieszczenie na piętrze ryzalitu wyposażono w dwa krzyżowe otwory strzeleckie, kontrolujące fosę przed donżonem i przestrzeń przed wejściem, tak by straż mogła podnieść bronę i kładkę po weryfikacji wchodzących.
Wnętrze donżonu założono na planie ośmioboku. Jego najniższa, częściowo zagłębiona w ziemi kondygnacja dostępna była jedynie z góry, poprzez klatkę schodową ukrytą w grubości muru. Najpewniej pełniła ona jedynie funkcje magazynowe. Gromadzone w niej mogły być zapasy na wypadek długotrwałego oblężenia, znajdowała się tam również studnia. Suterenę oddzielono od wysokiego parteru drewnianym stropem, przez który poprowadzono centralny, masywny filar. Parter był wysokim aż na 6,7 metra pomieszczeniem o 11,2 metrach średnicy. Wspomniany środkowy filar podtrzymywał sklepienie, którego żebra opadały na przyścienne wsporniki w kątach ośmioboku. Oświetlenie zapewniało spore okno z maswerkiem przeprute od strony dziedzińca i zaopatrzone we wnęce w kamienne siedziska. Komnata posiadała także dostęp do umieszczonej w grubości muru latryn, a ogrzewający ją kominek, jeśli istniał, to musiał się znajdować w zachodniej części. Powyżej znajdowały się jeszcze dwie kondygnacje, także dostępne za pomocą spiralnej klatki schodowej. W odróżnieniu od auli na parterze miały one bardziej prywatny charakter. Pierwsze piętro mogło być przeznaczone dla garnizonu, gdyż mieściło się na wysokości korony muru obwodowego zamku. Podobnie jak aula poniżej, połączone było korytarzem z latryną w grubości muru. Najwyższa kondygnacja donżonu zapewne służyła za sypialnię lorda. Oba te piętra kryte były otwartą więźbą dachową opartą na odsadzce muru obwodowego. Pierwsze piętro nie miało okna, a jedynie otwory strzeleckie, drugie natomiast oświetlone było od strony dziedzińca przez duże ostrołukowe okno ze środkowym wałkiem dzielącym je na dwie zamknięte trójliśćmi połówki.
Pierwsze piętro donżonu połączono wspomnianym powyżej przejściem z południowo – zachodnią, specjalnie pogrubioną kurtyną, w której umieszczono latryny z odpływami poprowadzonymi w grubości muru aż do podstawy zewnętrznego lica ściany. Stamtąd nieczystości wymywane były przez wodę z fosy donżonu, dla której specjalnie przepruto w murze kanał. Żeby nie został on wykorzystany przez napastników do wdarcia się przez fosę na dziedziniec, zablokowano go centralnym filarem. Korytarz w kurtynie muru łączący donżon z latrynami wiódł również do bocznej furty, usytuowanej po stronie południowej, za wieżą zwaną Więzienną. Zapewne umożliwiała ona w ostateczności skrytą ucieczkę z zamku, a w dni powszednie dostęp do rzeki. Zamykano ją broną na wysokości około 2-3 metrów od strony zewnętrznej.
Wieża Więzienna zbudowana została na planie okręgu w południowo – zachodnim narożniku zamku, gdzie większością obwodu wystawała przed sąsiednie mury obronne. Powstała jeszcze w XIII wieku, kiedy to ukończony był jedynie donżon i łącząca obie wieże kurtyna. Jej najniższa kondygnacja mieściła więzienny loch, co ciekawe zaopatrzony w latrynę, lecz doświetlany jedynie przez umieszczony wysoko otwór wentylacyjny. Górne kondygnacje wraz z sąsiadującą komorą z mechanizmem obsługującym bronę furty, dostępne były poprzez zewnętrzne schody. Parter, podobnie jak piwniczny loch, tworzyło pomieszczenie na rzucie koła. Wyżej znajdowało się jeszcze półpiętro, kondygnacja na planie ośmioboku oraz najwyższe piętro.
Ukończenie budowy zamku w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV wieku doprowadziło do zastąpienia starszych drewniano ziemnych obwarowań kamiennym murem obronnym, wznoszącym się na nieco ponad 6 metrów ponad skaliste podłoże i wzmocnionym cylindryczną wieżą południowo – wschodnią. Dostęp do niej wiódł od strony dziedzińca wprost na pierwsze piętro, skąd spiralna klatka schodowa w grubości muru prowadziła aż na górną galerię obronną z krenelażem i machikułami. Trzy piętra wieży zaopatrzone były w kominki i mogły pełnić funkcje mieszkalne (być może wykorzystywał je kapelan, jako że zaraz obok wzniesiono zamkową kaplicę). Natomiast sklepiony kolebkowo, ciemny parter pełnił zapewne rolę spiżarni.
Obronę północno – wschodniego narożnika zamku powierzono masywnej czworobocznej wieży. Wieńczyło ją przedpiersie z krenelażem na wystających wspornikach (być może pełniące funkcję machikuły) oraz cztery półkoliste bartyzany w narożnikach, co wskazywałoby na pochodzenie lub modernizację z XV wieku. Wewnątrz kondygnacje wieży porozdzielane były drewnianymi stropami i zapewne pełniły poza obronnymi także funkcje mieszkalne. W unikatowy dla Szkocji sposób rozwiązano wejście do wieży od strony wnętrza zamku. Mianowicie portal o półokrągłym zamknięciu umieszczono w niszy do której chował się podnoszony niewielki most zwodzony, dzięki czemu wieża po zdobyciu przez nieprzyjaciół dziedzińca mogła stanowić samodzielny punkt obrony, podobnie jak starszy donżon, który w momencie budowy wieży północno – wschodniej był już jednak częściowo zniszczony.
Po stronie północnej obwodu funkcje obronne spoczywały na dwóch przyporach, ukształtowanych na wzór smukłych, czworobocznych wież, zwieńczanych u górny obłymi bartyzanami. Północno – wschodnia stanowiła przedłużenie jednej ze ścian budynku auli i nie wystawała daleko w przedpole zamku, natomiast północno – zachodnia usytuowana została o wiele dalej przed obwodem obwarowań i pod skosem, co było wynikiem osadzenia na nie ukończonej kurtynie muru z XIII wieku. Nieco większa czworoboczna wieżyczka została wysunięta przed lico muru po stronie południowej. Oprócz flankowania bocznej furty zaopatrzono ją w wykusze latrynowe. Wjazd do zamku znajdował się mniej więcej pośrodku kurtyny północnej, być może w czworobocznym budynku bramnym.
Zabudowa mieszkalno – reprezentacyjna w pierwszej połowie XV wieku usytuowana została w prostokątnym budynku umieszczonym w północno – wschodnim narożniku dziedzińca (zwodzony most wieży północno – wschodniej znalazł się wówczas w jego wnętrzu). Co ciekawe nowy budynek nie został bezpośrednio przystawiony do wschodniej kurtyny muru obwodowego, lecz wydzielono tam wąski korytarz, przykryty dachem budynku. Prawdopodobnie nie chciano budową nowej części osłabiać muru obronnego, a być może specjalnie chciano pozostawić sobie takie nietypowe przejście. Budynek mieścił na piętrze wielką aulę (ang. great hall) o wymiarach 20 x 9,7 metra, czyli główną komnatę ceremonialną, centrum towarzyskiego życia zamku. Co nietypowe tak duża sala nie posiadała kominka, ogrzewanie musiano więc zapewniać przenośnymi paleniskami lub za pomocą centralnego, otwartego paleniska, z którego dym uchodziłby przez lufcik, umieszczony na kalenicy dachu. Latrynę auli umieszczono po stronie północno – zachodniej budynku, we wspomnianej wcześniej przyporze z bartyzaną. Tam też znajdowała się klatka schodowa prowadząca na dół. Oświetlenie zapewniał od początku XVI wieku rząd aż 10 okien o półkolistych zwieńczeniach wypełnionych trójliśćmi. Poniżej w sklepionym przyziemiu umieszczono w trzech komorach spiżarnie z których każda dostępna była przez osobne wejście z poziomu dziedzińca. Do auli natomiast wieść musiały zewnętrzne drewniane schody po stronie zachodniej.
Na południe od budynku auli wzdłuż muru obwodowego aż do wieży Latrynowej ciągnął się wąski rząd późnośredniowiecznych zabudowań. Najważniejsza była jego wschodnia część w której na poziomie przyziemia być może umieszczono kuchnię, a na piętrze z pewnością kaplicę. Co najmniej dwa z jej trzech przęseł przykryte były sklepieniem gwiaździstym, oświetlanym przez trzy duże ostrołuczne okna wychodzące nad rzekę po stronie południowej. Do wyposażenia kaplicy należała umieszczona w murze kamienna podwójna piscina. Nad kaplicą znajdował się dwuspadowy dach, szczytem wschodnim oparty na cylindrycznej wieży, a szczytem zachodnim na bocznej ścianie z niższym dachem sąsiedniego podłużnego budynku.
Stan obecny
Pomimo tego, iż Bothwell znajduje się dziś w stanie dość zaawansowanej ruiny, to jednak uchodzi za jeden z najwspanialszych przykładów XIII-XV wiecznej architektury Szkocji. Przetrwała cała południowa i wschodnia część obwodu murów z narożną wieżą południowo – wschodnią, Latrynową i Więzienną oraz połowa donżonu po stronie zachodniej. W postaci niezadaszonej trwałej ruiny zachował się budynek auli, widoczna jest też duża część północnego muru z przełomu XIV i XV wieku. Niestety nie przetrwała czworoboczna wieża północno – wschodnia, widoczna jeszcze w całości na rycinach z XVIII wieku. Obejrzeć można jedynie prowadzący do niej portal w którym niegdyś zainstalowany był zwodzony most. Ponadto nie zachował się budynek bramny, przed którym dojrzeć można przyziemne relikty murów nie ukończonej części założenia z XIII wieku. Zamek jest udostępniony odpłatnie dla turystów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brown M., Scottish baronial castles 1250-1450, Oxford 2009.
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Tabraham C., Bothwell Castle, Edinburgh 2009.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.