Historia
Zamek Blackness zbudowany został w latach 40-tych XV wieku przez sir George Crichtona, earla Caithness, szkockiego admirała i szeryfa Linlithgow. Bezpośrednim impulsem do podjęcia prac budowlanych było zniszczenie jego wcześniejszej siedziby, wieży mieszkalnej Barnton w Edynburgu, zrujnowanej w trakcie konfliktu z earlem Douglas. Nie bez znaczenia było również dogodne położenie Blackness, które mogło być wykorzystywane jako doskonały naturalny port u wybrzeży zatoki Firth of Forth, obsługujący także królewską siedzibę w nieodległym Linlithgow. Ród Crichton w połowie XV wieku był jedną z najbardziej wpływowych rodzin w Szkocji, blisko związaną z Jakubem II. Prawdopodobnie dlatego, gdy w 1449 roku zamek został po raz pierwszy wspomniany w źródłach pisanych, służył nie tylko jako siedziba earla Caithness, ale i jako więzienie stanu.
George Crichton miał złe stosunki ze swym synem Jamesem Crichtonem, którego próbował wydziedziczyć i pozbawić rodowego majątku, przekazując go w 1453 roku Jakubowi II. Doprowadzony do ostateczności syn zajął zbrojnie Blackness, lecz ulec musiał przed królewską odsieczą, zakończoną dwutygodniowym oblężeniem jeszcze w tym samym roku. Na skutek ugody James otrzymał część ojcowizny, jednak zamek po śmierci George’a przypaść miał szkockiej Koronie, co ostatecznie stało się już w 1454 roku. Od tamtej pory zarządcami Blackness byli najczęściej szeryfowie Linlithgow. Zamek utracił wówczas rolę siedziby mieszkalnej możnej rodziny, choć zarządcy mieli za zadanie utrzymywać go w gotowości na ewentualne przybycie władcy.
Pomiędzy 1537 i 1567 rokiem, z powodu napięć szkocko – angielskich, zamek został znacznie rozbudowany i przystosowany do obrony przy użyciu broni palnej. Prace nadzorowane były początkowo przez królewskiego mistrza budowlanego, sir Jamesa Hamiltona z Finnart. W 1540 roku został on stracony z powodu knowań dworskich koterii i oskarżeń o zdradę, natomiast modernizacje kontynuował proboszcz z Dysart, najwyraźniej zaznajomiony ze sztuką wojenną. Dwa lata później kolejny przestój spowodowała śmierć króla Jakuba V, a mniejsze prace prowadzono jeszcze do lat 60-tych XVI wieku. Już w 1543 roku sir Ralph Sadler, ambasador króla Henryka VIII, zaimponowany widokiem Blackness, pisał do władcy określając zamek jako nie do zdobycia.
W 1567 roku, po wymuszonej abdykacji królowej Marii, garnizon zamku pod dowództwem Alexandra Stewarta pozostał jej lojalny i utrzymał Blackness przez pięć kolejnych lat blokady, aż do zmiany strony konfliktu przez Stewarta w 1572 roku. Co prawda zwolennicy Marii dowodzeni przez Clauda Hamiltona zdołali jeszcze zająć zamek, lecz ostatecznie dostał się on w ręce regenta w 1573 roku. Po okresie XVI-wiecznej wojny domowej Blackness nie brało udziału w walkach aż do połowy XVII wieku. Wówczas to w trakcie tzw. wojny trzech królestw zamek został oblężony przez armię Olivera Cromwella, a jego przestarzałe już fortyfikacje szybko uległy ostrzałowi prowadzonemu od strony lądu i wody. Garnizon Blackness poddał się po upływie zaledwie jednej doby.
Doprowadzony do ruiny zamek pozostawał porzucony aż do 1667 roku, kiedy to przeprowadzono konieczne naprawy i nieliczne modernizacje, po których ponownie umieszczono w nim więzienie stanu. Funkcję tą sprawował do momentu zawarcia unii szkocko – angielskiej w 1707 roku. Później niewielki brytyjski garnizon był stale utrzymywany aż do XIX wieku. Między 1759 a 1815 rokiem ponownie przetrzymywano na zamku więźniów, tym razem jeńców wojennych z okresu konfliktów z Francją. Od 1870 roku do 1912 Blackness stanowiło jeden z głównych magazynów amunicji w Szkocji, co przyczyniło się do kolejnych przekształceń zabytkowej zabudowy. Dopiero po 1926 roku rozpoczęto pierwsze prace renowacyjne, które między innymi usunęły XIX-wieczne modyfikacje i zabezpieczyły elementy średniowieczne.
Architektura
Zamek zbudowany został na wąskim i skalistym cyplu wbijającym się ku północy w wody zatoki Firth of Forth. Właśnie tym warunkom terenowym zawdzięczał kształt wydłużonego wieloboku o ostrym narożniku po stronie północnej i nieco szerszym dziedzińcu po stronie południowej, skierowanym w stronę lądu. Tam też dostęp do zamku zabezpieczono przekopując szeroką fosę. Właściwą linię obronną stanowił mur obwodowy wzmocniony wieloboczną wieżą południową oraz trójboczną wieżą północną, uformowaną przez dwie zwężające się ściany muru obwodowego. Pierścień muru miał początkowo 1,5 metra grubości i niezbyt dużą wysokość. Zwieńczony był chodnikiem straży ukrytym za przedpiersiem z krenelażem. Pierwotną bramę usytuowano po stronie wschodniej pod wykuszem machikułowym, w bliskiej odległości od centralnego donżonu i wykutego w skale zbiornika na wodę deszczową. Dodatkowo w północnej części dziedzińca funkcjonowała mniejsza furta ułatwiająca komunikację z przystanią.
Główną i najstarszą budowlą reprezentacyjno – mieszkalną i obronną zamku był centralnie umieszczony, wolnostojący donżon, wzniesiony na planie kwadratu o wymiarach 11 x 9,8 metra w ten sposób, iż jeden z narożników skierowany został w stronę ewentualnego zagrożenia, ku południowi. Jego mury u podstawy osiągnęły 2,3 metra grubości, a wysokość początkowo czterokondygnacyjna, w pierwszej połowie XVI wieku podwyższona została do pięciu kondygnacji. Nowe, najwyższe piętro zwieńczono wówczas sklepieniem kolebkowym, podobnie jak starszą, najniższą kondygnację. Pozostałe poziomy oddzielone były od siebie płaskimi stropami. Wewnątrz każda kondygnacja za wyjątkiem przyziemia mieściła pojedynczą, dużą komnatę ogrzewaną kominkiem i zaopatrzoną w latrynę, a także szereg małych komór osadzonych w grubości murów, mieszczących latryny lub zapewniających dostęp do otworów strzeleckich. Przyziemie tradycyjnie służyło za spiżarnię, dlatego wyposażono je w trzy półki ścienne, ale nie umieszczono kominka lub latryny. Ponadto przyziemie jako jedyne nie miało komór w grubości murów. Połączenie między kondygnacjami pierwotnie zapewniał spiralna klatka schodowa umieszczona w grubości muru wschodniego. Wejście znajdowało się na poziomie drugiej kondygnacji, gdzie osiągalne było od północy, za pomocą zewnętrznych drewnianych schodów. Okna donżonu były niewielkich rozmiarów, lecz na piętrach część z nich wyposażona była we wnękach w boczne kamienne siedziska. Oryginalne zwieńczenie wieży stanowiło przedpiersie z osadzonym na nim krenelażem, który osłaniał dookolną galerię obronną umieszczoną wokół poddasza wieży.
Drobna wieża północna zwana Dziobową (ang. Stem Tower) początkowo podzielona była na trzy kondygnacje. Środkowa komnata zaopatrzona była w kominek, półki ścienne i latrynę w grubości muru, obok której właz z podłodze prowadził do najniższej komory, która funkcjonowała jako więzienie. Dostęp do niej możliwy był tylko z górnego pomieszczenia, bowiem nie utworzono bezpośredniego połączenia z dziedzińcem. Cela była sklepiona i wyposażona w odpływ na nieczystości, usuwane wodami przypływu. Najwyższe piętro wieży pełniło funkcje mieszkalne dla garnizonu lub straży więziennej. Podobnie jak niższe kondygnacje było podsklepione i wyposażone w latrynę, a także skomunikowane z galerią w koronie sąsiedniego muru obronnego. Straż patrolująca mur korzystać mogła także z sąsiedniej latryny w grubości muru kurtyny północno – wschodniej, gdzie utworzono wnękę z siedziskiem i półkę na lampę lub świecę. Kolejna wnęka z latryną utworzona została w grubości muru kurtyny zachodniej.
Masywna wieża południowa zwana Rufową (ang. Stern Tower) w planie miała formę nieregularnego wieloboku. Pierwotnie prawdopodobnie była budynkiem lub wieżowym domem, z pewnością niższym jednak niż centralny donżon. Od zachodu na terenie dziedzińca sąsiadować z nią mógł kolejny budynek o mniejszych gabarytach. Wnętrze wieży na każdej z dwóch najniższych kondygnacji podzielone było na dwie niewielkie i ciemne, połączone ze sobą komory, mające niewielkie rozmiary ze względu na wyjątkowo dużą grubość murów. Kolejne piętro w XVI wieku mieścić miało aulę (ang. hall) i podsklepioną kuchnię ze spiżarnią. Aula zajmowała duże pomieszczenie o wymiarach 11,1 x 7 metrów, wysokością sięgające dwóch kondygnacji.
W późnych latach 30-tych XVI wieku pierwotna brama wschodnia została zamurowana, natomiast nowy przejazd utworzono po stronie zachodniej. Ponadto mur obronny podwyższono i pogrubiono na odcinku południowym oraz wschodnim, gdzie osiągnął aż około 5 metrów szerokości. W zmodernizowanych kurtynach w przyziemiu przepruto otwory strzeleckie, przystosowane do użycia wielkokalibrowej broni palnej. Znacznie przebudowana została także wieża południowa zwana Rufową, w której po podwyższeniu na drugim piętrze umieszczono nową, większą aulę z dwoma dużymi i dwoma małymi oknami, wysoko założoną otwartą więźbą dachową, okazałym kominkiem, drewnianą galerią dla muzyków i przepierzeniem za którym oczekiwać mogła służba. Wyżej chodnik straży w koronie muru wieży zabezpieczono nowym krenelażem. Przekształcona budowla miała odtąd znacznie grubsze mury, przeprute otworami strzeleckimi przystosowanymi do użycia broni palnej.
Stan obecny
Zamek zachował się do dnia dzisiejszego w dobrym stanie, choć wpływ na jego obecny wygląd miały nowożytne modernizacje, przede wszystkim te z drugiej połowy XVI i z XVII wieku. Doprowadziły one zwłaszcza do przekształcenia wieży południowej w przysadzisty bastion artyleryjski, powstania przystosowanego do obrony ogniowej przedbramia po stronie południowo – zachodniej, powiększenia donżonu o wieżyczkę schodową i obniżenia o jedną kondygnację wieży północnej. Całkowitemu zasypaniu i niwelacji uległ w XIX wieku rów fosy. Ponadto zmodernizowano okna donżonu, w murach którego pozostały nieliczne oryginalne otwory szczelinowe. Pierwotny portal bramny, pomimo że zamurowany, nadal jest widoczny w murze wschodnim, podczas gdy wejście prowadzi nowożytną bramą od zachodu. Obecnie przypominający okręt zamek udostępniony jest odpłatnie dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., Walker F.A., The buildings of Scotland. Stirling and Central Scotland, London 2002.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Tabraham C., Blackness Castle, Edinburgh 2009.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.