Historia
Przeorat Beauly, którego nazwa oznaczała „piękne miejsce”, ufundowany został około 1230 roku przez sir Johna Bisseta, posiadającego w niedalekiej odległości zamek Lovat. Klasztor Beauly powstał jako jeden z trzech domów zakonnych w Brytanii założonych przez zgromadzenie waliskaudzkie, sprowadzone z Vallis Caulium w Burgundii (pozostałymi były Pluscarden i Ardchattan). Potwierdzenie fundacji i przywilejów, siedmiu francuskojęzycznych mnichów wraz z przeorem, otrzymało od papieża Grzegorza XI już rok później.
Murowany kościół i zabudowania klauzury wybudowane zostały w drugiej połowie XIII wieku, w okresie gdy po Bissetach patronami klasztoru został ród Fraserów, przy czym prezbiterium musiało być ukończone do 1287 roku, kiedy to sir Simon Fraser of Lovat został pochowany przed głównym ołtarzem. Transept i wschodnia część nawy kościoła wzniesione zostały we wczesnych latach XIV wieku, natomiast zachodnia część nawy przed 1400 rokiem, bowiem wtedy Alexander Fraser of Lovat ufundował dębową dzwonnicę nad zachodnim szczytem. Z inicjatywy Hugha Frasera w 1416 roku wzniesiono północną kaplicę Świętego Krzyża oraz przeprowadzono liczne naprawy.
W 1510 roku papież rozwiązał zakon waliskaudzki, a jego dobra przeszły na cystersów. W Beauly zaczęli wówczas rządzić opaci komendatoryjni, wyznaczani przez władców świeckich na zwierzchników klasztoru. Około 1540 roku przeprowadzono przebudowę nawy kościoła oraz odbudowano wieżyczkę na sygnaturkę, zniszczoną przez uderzenie pioruna. Niestety już rok później została ona ponownie zniszczona w trakcie silnej burzy. W 1544 roku Robert Reid, opat Kinloss i przeor Beauly, zburzył zaniedbany dom przeora i wzniósł nowy, obszerniejszy.
Koniec klasztoru przyniosła reformacja, która w Szkocji zwycięstwo osiągnęła w 1560 roku. W 1571 roku ziemie i zabudowania klasztoru przekazane zostały Hughowi, piątemu lordowi Fraser of Lovat. Początkowo utrzymywany był jedynie kościół, który wykorzystywano wraz z pobliskim cmentarzem, natomiast zabudowania klasztorne zostały rozgrabione, popadły w ruinę i szybko zanikły. Już jednak w 1633 roku także kościół opisywano jako podupadły i zniszczony. Jego sytuacji nie zmieniło przekazania w 1634 roku ziem klasztoru na własność biskupa Ross.
Architektura
Klasztor usytuowano po północnej stronie silnie meandrującej rzeki Beauly, blisko jej ujścia do zatoki Beauly Firth po stronie północno – wschodniej. Wzniesiony został na płaskim i żyznym terenie doliny zalewowej. Składał się z kościoła oraz z sąsiadujących od południa zabudowań klauzury, otaczających trzema skrzydłami z krużgankami wewnętrzny dziedziniec (wirydarz). We wschodniej części w przyziemiu mieścił się kapitularz, czyli sala konwentu przeznaczona do codziennych zebrań mnichów pod przewodnictwem przeora, parlatorium i latryny umieszczone w wysuniętych na wschód czworobocznych ryzalitach. Na pierwszym piętrze znajdowało się dormitorium, połączone na północy z transeptem kościoła. Skrzydło południowe mieściło jadalnię – refektarz oraz zapewne położoną w jego sąsiedztwie kuchnię. W skrzydle zachodnim natomiast mieściły się magazyny i spiżarnie w przyziemiu oraz komnaty przeora na piętrze.
Kościół klasztorny nawiązywał do wczesnych świątyń cysterskich. Składał się z pojedynczej, ale bardzo długiej nawy, czworobocznego prezbiterium o tej samej szerokości i trzech przęsłach długości oraz dwóch krótkich ramion transeptu o różnej długości, przy czym w północnym mieściła się zakrystia, a obok niej w XV wieku usytuowana została wieloboczna wieżyczka, mieszcząca klatkę schodową prowadzącą do utworzonej wówczas górnej kondygnacji. Po stronie północnej na zachód od transeptu w pierwszej połowie XV wieku dobudowano prostokątną kaplicę Świętego Krzyża. Łączna długość kościoła ostatecznie wyniosła 45,7 metrów, a szerokość nawy 7,5 metra. Budynek nigdy nie został wyposażony w wieżę – dzwonnicę, zamontowana została jedynie na kalenicy dachu niewielka drewniana wieżyczka na sygnaturkę.
Od strony zewnętrznej cały kościół opięty był wykonanymi z ciosów przyporami, za wyjątkiem południowej ściany nawy sąsiadującej z krużgankiem. Akcent horyzontalny na elewacjach wprowadził fazowany cokół i gzyms podokienny. W części prezbiterialnej oświetlenie zapewniały od północy i południa duże okna o lekko zaznaczonych ostrołukach, wypełnione dwudzielnymi, rozwidlonymi maswerkami. Największe okno kościoła tradycyjnie znajdowało się na osi ściany wschodniej prezbiterium. Jego dojrzała gotycka forma wskazywałaby, że zastąpiło w XIV wieku starszą triadę węższych okien z XIII wieku. Wąskie okna znajdowały się w transepcie, a niskie okna w nawie, za wyjątkiem pary wyższych okien północnych. Obok tych ostatnich pierwotnie mogło znajdować się trzecie, takie same okno, co odpowiadałoby trzem okno po przeciwnej stronie, ale musiało ono ustąpić miejsca XV-wiecznej kaplicy. Wspomniane powyżej trzy XIV-wieczne okna w południowej ścianie nawy otrzymały formę symetrycznych trójliści, a więc kształt odpowiadający górnej części maswerku okien północnych. Musiały zostać skrócone, gdyż osadzono je tuż nad pulpitowym dachem krużganka. Wąską formę miała triada okien w fasadzie zachodniej, ze środkowym przeprutym nieco wyżej, by pomieścić poniżej małą niszę zwieńczoną łukiem w ośli grzbiet, pierwotnie zapewne przeznaczoną na rzeźbę figuralną. Trzy okna zachodnie wraz z portalem wejściowym utworzono w pierwszej połowie XVI wieku, w trakcie przebudowy fasady kościoła. Wtedy też wymieniono część okien północnych i południowych nawy, odróżniających się odcinkowymi zamknięciami od strony wewnętrznej.
Wewnątrz kościoła, część nawy przeznaczoną dla wiernych od części dostępnej jedynie dla mnichów oddzielało drewniane lektorium, za którym po wschodniej stronie usytuowano stalle dla braci (w XV wieku lektorium mogło zostać przesunięte o jedno przęsło ku zachodowi, w miejsce wyznaczone trójlistną wnęką na piscinę i czworoboczną półką ścienną). Wzdłuż ścian chóru porozmieszczano gotyckie grobowce przeorów z rodu MacKenzie, umieszczane w ostrołukowych niszach, bogato zdobionych płycinami ze zwieńczeniami w trójliście, czy płaskorzeźbionymi sterczynami. Oba ramiona transeptu w późnych latach XV wieku odgrodzono od chóru ścianami, w które osadzono półkoliste portale z łukowymi gzymsami wokół archiwolt. Południowe ramię dodatkowo otwarto na piętrze szeroką arkadą o ostrołucznym zamknięciu. W prezbiterium wewnętrzne elewacje wzdłużnych ścian urozmaicono ślepymi arkadami, z szerokimi łukami nad oknami i wąskimi pomiędzy nimi. Arkady te pierwotnie mogły ozdabiać także ścianę wschodnią, przed zamontowaniem dużego okna ostrołucznego. Ponadto pod oknami poprowadzono gzyms, kontynuowany również w nawie przy starszych oknach południowych. Nawę i prezbiterium przykrywał wspólny dach dwuspadowy oraz otwarta do wnętrza drewniana więźba dachowa. Kamienne sklepienie osadzone na ściennych konsolach uzyskało jedynie dwuprzęsłowe przyziemie północnego ramienia transeptu.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się mury obwodowe korpusu nawowego kościoła, prezbiterium oraz kaplicy południowej (południowego ramienia transeptu). Przetrwała również zakrystia (północne ramię transeptu), która obecnie, dzięki renowacji z początku XX wieku, jako jedyna jest zadaszona. Jej przypory przy ścianie wschodniej i zachodniej są dodatkami współczesnymi, podobnie jak północne czworoboczne okna, prawdopodobnie powiększone w XX wieku z otworów szczelinowych. O istnieniu XV-wiecznej kaplicy północnej świadczy jedynie portal i wnęka ścienna pisciny. Kolejna gotycka piscina i półka ścienna przetrwały w południowej ścianie nawy. We wnętrzu kościoła warto także zwrócić uwagę na gotyckie wnęki grobowe, pozostałości zdobień elewacji prezbiterium w postaci ślepych arkad i gzymsów, czy na różnorodne otwory okienne tworzone od XIII do XVI wieku. Niestety nawet w najmniejszym stopniu nie są widoczne zabudowania dawnej klauzury.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.