Historia
Zamek Balvenie zbudowany został w drugiej połowie XIII wieku, z inicjatywy rodu Comynów, którzy uzyskali earlostwo Buchan po zmarłym około 1210 roku Fergusie, ostatnim celtyckim mormaerze Buchan, gdy dwa lata później anglo-normański rycerz William Comyn poślubił jego córkę Marjorie. Zamek wzniesiono w ważnym strategicznie rejonie Glen Rinnes i Glen Fiddich, w miejscu kontrolującym ziemie odległego północno – wschodniego regionu Moray, na którym szkoccy władcy wprowadzali królewski autorytet, poprzez osadzanie wiernych sobie i oddanych szlacheckich rodów. Balvenie początkowo nie wchodziło w skład earlostwa Buchan. Dopiero w 1264 roku Alexander Comyn, drugi earl Buchan z tzw. czarnej gałęzi rodu Comynów, uzyskał je w zamian za ziemie Tranent w okolicach Edynburga. Prawdopodobnie wkrótce potem Alexander ufundował w Balvenie zamek, początkowo znany pod nazwą Mortlach, choć jego główna siedziba nadal znajdowała się w Kelly. Ewentualnie do budowy przystąpił jego syn John, po śmierci ojca w 1289 roku.
Bezpotomna śmierć szkockiego króla Aleksandra III w 1286 roku, dała pretekst angielskiemu królowi Edwardowi I do wmieszania się w szkockie sprawy dynastyczne, a następnie umożliwiła aneksję Szkocji. Doprowadziło to w 1296 roku do pierwszej wojny o szkocką niepodległość. Losy zamku Balvenie z tego okresu nie zostały odnotowane w przekazach pisemnych, wiadomo jedynie, iż ród Comynów lawirował między Edwardem, Janem Balliolem (królem Szkocji w latach 1292-1296) i Robertem Brucem (królem Szkocji w latach 1306–1329). O tron rywalizował również John Comyn, zamordowany w 1306 roku w kościele franciszkanów w Dumfries przez Roberta Bruce’a. Jako iż pozostali członkowie rodu Comynów opowiedzieli się wówczas po stronie Edwarda I, Robert zaczął sukcesywnie podbijać ich ziemie, w tym między innymi w 1308 roku zamek Balvenie. Koniec pomyślności rodu nastąpił ostatecznie w tym samym roku na polu bitwy pod Inverurie, na którym siły Comynów zostały rozgromione przez wojska Roberta. Większość ich dóbr została następnie rozdana pomiędzy zwolenników króla, lecz o samym Balvenie źródła pisane milczały przez kolejne sto lat, co skłaniałoby do przypuszczeń, iż zamek został zniszczony w trakcie oblężenia.
Na początku XV wieku w niewyjaśnionych okolicznościach Balvenie znalazło się w rękach klanu Douglasów z tak zwanej czarnej gałęzi. Być może miało to związek ze ślubem Joan Murray z Archibaldem, trzecim earlem Douglas w 1362 roku, której ród posiadał liczne dobra w północno – wschodniej Szkocji. Ich syn, Archibald, czwarty earl Douglas, przekazał włości Balvanie w 1408 roku swemu kuzynowi Jamesowi zwanemu Gross, siódmemu earlowi Douglas, który swą główną siedzibę miał na południu Szkocji w Abercorn, a w Balvanie bywał jedynie okazjonalnie. Zamek nie był jednak całkowicie bez znaczenia, związany był bowiem z tytułem lordowskim i znacznymi dochodami ziemskimi. Dlatego też zapewne został dość znacznie rozbudowany na początku XV wieku. W kolejnych latach zaczął narastać konflikt pomiędzy Douglasami a monarchą, co ostatecznie doprowadziło do otwartej wojny, zakończonej w 1455 roku przegraną w bitwie pod Arkinholm z oddziałami wiernymi królowi Jakubowi II. Wszystkie należące do czarnych Douglasów tytuły, ziemie i zamki, zostały wówczas przejęte przez szkockiego władcę, przy czym Balvenie pięć lat później król podarował sir Johnowi Stewartowi, późniejszemu pierwszemu earlowi Atholl.
Pod rządami Stewartów Balvanie pozostało przez większość swego nowożytnego funkcjonowania. W połowie XVI wieku przebudowali oni zamek na bardziej komfortową do życia rezydencję, którą w 1562 roku odwiedziła królowa Maria. Ostatni męski przedstawiciel rodu, John Stewart, piąty earl Atholl, zmarł w 1595 roku. Po 1610 roku Balvenie często zmieniało właścicieli. Wpierw było w posiadaniu Jamesa, lorda Innermeath, po kilku zmianach własnościowych w 1614 roku zamek kupił Robert Innes, a w 1687 rodzina Duff. Jeden z jej członków, William Duff, w 1718 roku popełnił na zamku samobójstwo. Choć Balvanie jeszcze kilkukrotnie zmieniało później właścicieli z rodu Duff, to od 1724 roku mieszkali oni w wygodniejszej rezydencji i utracili zainteresowanie utrzymywaniem zamku, który na przestrzeni drugiej połowy XVIII stulecia i w XIX wieku popadł w ruinę.
Architektura
Zamek wzniesiono pomiędzy doliną Fiddich na wschodzie, a płytszą doliną jednego z jej dopływów na zachodzie, na spłaszczonym szczycie niewysokiego kopca. Wzdłuż jego stoków poprowadzono obwód murów obronnych o kształcie nieregularnego czworoboku o wymiarach 45,7 x 39,6 metra. Kurtyny miały około 2,1 metra grubości i dochodziły do około 11 metrów wysokości. Co najmniej od północy i południa wyposażone były w wydatny pochyły cokół. W koronie zwieńczono je chodnikiem straży, schowanym za przedpiersiem z krenelażem. Narożnik północny wzmocniono masywnymi przyporami, zapewne przechodzącymi w formę niewielkiej wieży. Podobne czworoboczne wieże prawdopodobnie mieściły się również w narożnikach zachodnim i południowym. Oprócz funkcji obronnej uzupełniały one przestrzeń mieszkalną. Zewnętrzną strefę obrony przed murem stanowił szeroki na około 13 metrów rów fosy, ze skarpami oblicowanymi kamieniem. Prowadzić przez niego musiał drewniany most, być może zwodzony, wiodący do bramy, która ulokowana mogła być w kurtynie południowo – wschodniej. Rów fosy nietypowo oddzielony był od muru obronnego pasem wolnej przestrzeni o szerokości od 9 do 12 metrów.
Wewnątrz obwodu obronnego zabudowę zamku oparto o wewnętrzne elewacje kurtyn, przy czym najstarsze murowane komnaty mieszkalne i pomieszczenia gospodarcze usytuowano prawdopodobnie po stronie zachodniej, przeciwnej do bramy. Wąski budynek znajdował się również po południowej stronie bramy, przy kurtynie wschodniej. Mieściły się w nim dwie kondygnacje, z których górna zajmowana mogła być przez niepodsklepioną aulę. Z racji usytuowanej obok bramy, korona murów budynku musiała być pierwotnie zwieńczona chodnikiem straży. Większość pozostałych zabudowań była w XIII wieku jeszcze drewniana, przy czym nie ma pewności, czy nawet te murowane przewyższały koronę kurtyn o które były oparte. Pośrodku dziedzińca usytuowana była studnia, niezbędna do codziennego funkcjonowania mieszkańców zamku.
Na początku XV wieku, w okresie rządów rodu Douglasów, w południowej i zachodniej części dziedzińca wzniesiono nowe i przebudowano stare zabudowania gospodarcze i mieszkalne. Prace budowlane wiązały się też z wyburzeniem narożnej wieży południowej. W budynku zachodnim o wymiarach 17 x 9 metrów mieściły się odtąd w przyziemiu trzy równej wielkości, sklepione kolebkowo komory. Piętro dostępne było po kamiennych schodach o kształcie w planie litery L. Prowadziły one do komnaty dziennej w części południowej, połączonej z mniejszą, bardziej prywatną komnatą w części północnej. Komnaty te miały dostęp do latryny, funkcjonującej w wieży zachodniej. Ponadto rząd zabudowań przystawiono do kurtyny południowej, gdzie zlokalizowano podsklepiony browar oraz kuchnię z paleniskiem i piecem umieszczonymi w grubości muru obwodowego.
W narożniku południowo – wschodnim zamku, w początkach XV wieku powstał lub raczej został przebudowany starszy budynek, mieszczący odtąd na parterze podsklepioną piekarnię i spiżarnię, a na piętrze komnatę reprezentacyjną (ang. hall) o wymiarach 13 x 6 metrów, przykrytą wysoką ostrołuczną kolebką. Wejście do auli prowadziło od strony dziedzińca, poprzez zewnętrzne schody. Jej wnętrze zajmował wielki kominek osadzony w ścianie północnej, zaś oświetlenie zapewniały dwa okna od strony dziedzińca i kolejne trzy okna przeprute w ścianie wschodniej. Przez skrajne okno wschodnie światło słoneczne padało na podwyższenie, gdzie umieszczony był stół earla. Na drugim końcu pomieszczenia znajdowała się latryna z której korzystać mogli biesiadnicy auli. Powyżej znajdowała się jeszcze jedna, wtórnie wstawiona kondygnacja, prawdopodobnie mieszcząca dwie prywatne komnaty mieszkalne. Całość budynku południowo – wschodniego przypominała typowe dla późnośredniowiecznej Szkocji wieże mieszkalne.
Gruntowna przebudowa z połowy XVI wieku przyczyniła się do powstania skrzydła wschodniego (ang. Atholl Lodging), poprzez połączenie nowej części z budynkiem XV-wiecznym wypełniającym narożnik południowy. Z obrysu murów wysunięto na zewnątrz masywną cylindryczną wieżę narożną, a od strony dziedzińca dwie smukłe, cylindryczne wieżyczki komunikacyjne: jedną zwieńczoną nadwieszonym masywnym wykuszem mieszczącym izbę mieszkalną, a drugą dachem stożkowym. Większa z wieżyczek służyła earlom, podczas gdy z mniejszej korzystali goście i służba. Pomimo przeprucia na poziomie przyziemia nowego skrzydła otworów strzeleckich, przystosowanych do ręcznej broni palnej, budowa skrzydła wschodniego, oświetlanego dużymi, czworobocznymi oknami, przyczyniła się do pogorszenia warunków obronnych zamku. Nowa wieża narożna, choć o imponujących rozmiarach, nie była przystosowana do obrony. Przestał wówczas także funkcjonować do celów mieszkalnych stary budynek zachodni, na północ od którego umieszczono stajnie.
Wschodni XVI-wieczny budynek otrzymał trzy kondygnacje oraz mieszkalne poddasze. Przez jego środek poprowadzono przejazd bramny, flankowany przez wspomnianą wieżę narożną. Przejazd bramny zamykano dwoma drewnianymi drzwiami osadzanymi na żelaznych zawiasach, za którymi przejście zablokować można było jeszcze żelazną kratą operującą ruchem wahadłowym. Kraty były w Szkocji bardzo popularnym sposobem zamykania zamkowych bram u schyłku średniowiecza, wygodniejszym i prostszym w obsłudze od skomplikowanych bron. Krata z Balvenie na ich tle wyróżniała się dwoma skrzydłami. Za nią w przejeździe umieszczono po bokach kamienne siedziska oraz przejście do małego, sklepionego pomieszczenia straży, ogrzewanego narożnym kominkiem. Pozostałe pomieszczenia w przyziemiu skrzydła nietypowo nie pełniły funkcji gospodarczych, lecz przeznaczone zostały do celów mieszkalnych, prawdopodobnie dla mniej ważnych i dalszych członków rodziny. Wszystkie były przykryte sklepieniami, zaopatrzone w kominki oraz latryny osadzone w grubości muru. Na pierwszym i drugim piętrze znajdowały się po trzy główne pomieszczenia, oświetlane większymi oknami i przykryte stropami. Przeznaczono je na nową aulę oraz do celów mieszkalnych.
Stan obecny
Zamek zachował się do dnia dzisiejszego w postaci trwałej ruiny, z pełnym obwodem murów obronnych, ale bez narożnych wież. Zabudowa skrzydeł północnego i zachodniego przetrwała jedynie w postaci niewielkich reliktów i zarysów fundamentów, natomiast do pełnej wysokości widoczne jest przebudowane w XVI wieku skrzydło wschodnie wraz z cylindryczną więżą narożną i dwoma wieżami komunikacyjnymi na dziedzińcu. W południowej części tego skrzydła wyraźnie odróżnia się część budynku wzniesiona jeszcze przez Douglasów w XV wieku, na miejscu starszego budynku z drugiej połowy XIII wieku. Rów fosy, otaczający niegdyś całość zamku, zasypany został całkowicie po stronie wschodniej. Ruiny udostępnione są odpłatnie dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The Castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
Litt D., Simpson W.D., The Development of Balvenie Castle, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, vol. 60/1925.
Pickering R., Tabraham C., Balvenie Castle, Edinburgh 2019.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume V, north and west Scotland, Edinburgh 1986.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.