Historia
Budowę opactwa Balmerino, filię klasztoru Melrose, rozpoczęto zapewne wkrótce po zakupie ziemi w 1225 roku przez wdowę po Wilhelmie I Lwie, królową Ermengardę i jej syna Aleksandra II, po przybyciu pierwszych mnichów w 1229 roku, a najdalej po wystawieniu przez króla w 1231 roku aktu założycielskiego. W okresie tym opactwo nazywało się Balmerinach, czyli miejsce św. Merinaca, jednego z mnichów towarzyszących św. Regulusowi, który miał w 347 roku sprowadzić do Szkocji kości jej późniejszego patrona, św. Andrzeja. Niewykluczone więc, że opactwo powstało na miejscu dużo starszej kaplicy poświęconej Merinacowi. W 1233 roku w klasztorze pochowana została naprzeciwko głównego ołtarza królowa Ermengarda, co wskazywałoby, że budowa kościoła opackiego musiała być zaawansowana i przynajmniej prezbiterium było już wówczas ukończone.
Pierwszym opatem Balmerino został cysters z Melrose o imieniu Alan. W okresie rządów drugiego opata, Ralpha, w latach 1236-1251, klasztor otrzymał swoje pierwsze potwierdzenie przywilejów i majątku od papieża Innocentego IV, a w ostatniej dekadzie XIII wieku Hugo z Nydie podarował opactwu swój kamieniołom, gospodarstwo oraz możliwość wypasania bydła na wspólnych pastwiskach. Poza tym Balmerino pomijane było w średniowiecznych przekazach pisemnych i nie zachowały się informacje o ukończeniu prac budowlanych, czy późniejszych rozbudowach. Przyjmuje się jedynie, iż prawdopodobnie około 1286 roku kościół powiększono o nawę boczną, natomiast prace budowlane ostatecznie ukończono pod koniec XIII lub na początku XIV wieku (jeszcze w 1286 roku opactwo uzyskało przywilej korzystania z kamieniołomu zwanego Nidyn).
Balmerino było w średniowieczu stosunkowo skromnym klasztorem, ale jego niektórzy opaci odgrywali ważne role w wewnętrznej i międzynarodowej polityce. Służyli jako dyplomaci, doradcy i papiescy kapelani. Świadkowali na umowach majątkowych, a także uczęszczali na dwór królewski. Opactwo odwiedzali szkoccy władcy, tacy jak: Aleksander II, Aleksander III, czy królowa Maria. W 1281 roku opat Balmerino towarzyszył księżnej Margaret w podroży do Norwegii na ślub z Erykiem, podczas gdy opat John of Hailis znajdował się w delegacji do Anglii z 1423 roku, mającej przygotować powrót króla Jakuba I do Szkocji. Sam klasztor odgrywał istotną rolę w regionie, rozwijając rolnictwo, handel i przemysł oraz przyciągając pracowników. Bracia gromadzili ziemię orną, przywileje i majątek. Między innymi zabezpieczyli połowy na rzece Tay, czerpali dochody z dwóch pobliskich młynów wodnych i pracy folwarków (grangii), ponadto posiadali prawo do pozyskiwania torfu w Leuchars oraz wydobywania kamienia w Strathkinness.
W 1547 roku Balmerino zostało zaatakowane i spalone przez angielskie wojska pod dowództwem admirała Thomasa Wyndhama. Uszkodzenia dość szybko naprawiono, lecz w 1559 roku ponowne, prawdopodobnie znaczniejsze zniszczenia spowodował tłum zrewoltowanych zwolenników reformacji. Po tym wydarzeniu opactwo już się nie podniosło. Po śmierci opata Roberta Forrestera, władzę przejęli opaci komendatoryjni, czyli świeccy zwierzchnicy, zainteresowani głównie w przejęciu dochodów klasztoru. Jego stopniowy upadek trwał do 1605 roku, kiedy to zabudowania klasztoru sprzedano sir Jamesowi Elphinstone, pierwszemu lordowi Balmerino. Nie powstrzymało to degradacji budowli, która z czasem popadła w całkowitą ruinę, za wyjątkiem wschodniego skrzydła, które przekształcono w dom mieszkalny.
Architektura
Kościół klasztorny wzniesiono na planie orientowanego względem stron świata krzyża łacińskiego o długości około 66 metrów na linii wschód – zachód. Początkowo składał się on z jednonawowego, siedmioprzęsłowego korpusu, transeptu do którego przystawiono od wschodu po dwie czworoboczne kaplice oraz z prostokątnego w planie prezbiterium o szerokości nawy. Nad przecięciem nawy i prezbiterium posadowiono czworoboczną, niezbyt wysoką wieżę. W drugiej połowie XIII wieku korpus powiększony został o wąską nawę południową, przez co budowla otrzymała asymetryczny kształt i korpus szeroki na około 16 metrów. Drugiej nawy bocznej nie można było dobudować, gdyż po stronie północnej rozciągał się klasztorny wirydarz otoczony krużgankami. Główne wejście do kościoła wiodło portalem od zachodu, z dwoma przelotami rozdzielonymi profilowanym filarkiem. Świątynia połączona była także z krużgankiem na wysokości trzeciego przęsła od zachodu i w transepcie, zapewne na obu kondygnacjach.
We wnętrzu kościoła w piątym i szóstym przęśle od zachodu znajdowało się lektorium, prawdopodobnie drewniana przegroda oddzielająca część dostępną dla ludzi świeckich i konwersów, od części dostępnej wyłącznie dla mnichów. Za nim w końcowej części nawy i w przestrzeni podwieżowej rozciągał się chór, wypełniony drewnianymi stallami mnichów. Wystrój wnętrza początkowo zapewne utrzymany był w stylistyce wczesnogotyckiej, stosunkowo skromny, w zgodzie z surową regułą cysterską. Elewacje mogły być bielone wapnem. Posadzkę w transepcie tworzyły kamienne płyty, w prezbiterium przypuszczalnie bardziej ozdobne szkliwione kafle, natomiast najskromniejsza nawa mogła być brukowana. Sklepień zapewne nie założono (co najwyżej podsklepiono kaplice przy transepcie), pozostawiając wnętrze otwarte na więźbę dachową.
Zabudowania klauzury zbudowano w Balmerino zgodnie z cysterskim schematem, po północnej stronie kościoła, podobnie jak w macierzystym Melrose. Składały się one z trzech skrzydeł otaczających wraz z kościołem i krużgankami czworoboczny wirydarz, przy czym z północnym transeptem sąsiadowało skrzydło wschodnie, a z północno – zachodnim narożnikiem nawy skrzydło zachodnie, utworzone zewnętrzną elewacją na linii fasady kościoła. Najważniejsze skrzydło wschodnie zapewne powstało jako pierwsze, celem pomieszczenia kapitularza i dormitorium. Skrzydło północne, wzorem innych klasztorów cysterskich, mieścić musiało refektarz, najpewniej sąsiadujący z kuchnią i kalefaktorium, a skrzydło zachodnie spiżarnie i pomieszczenia konwersów. Refektarze w klasztorach cysterskich często budowano dłuższymi osiami w poprzek skrzydeł, ale nie wiadomo, czy schemat ten powtórzono także w Balmerino.
Wschodnie skrzydło klauzury od południa mieściło nietypowo dużą zakrystię, przykrytą sklepieniem kolebkowym i połączoną fazowanym portalem z transeptem kościoła. Pierwotnie mogła ona być podzielona drewnianym przepierzeniem, które od strony krużganka wydzielało niewielką bibliotekę – armarium, przy czym linię podziału wyznaczać mogło czworoboczne gniazdo w murze, umieszczone tuż obok portalu wejściowego do kościoła. Wyposażenie zakrystii stanowiły między innymi kamienne ławy, przystawione do ściany południowej. Oświetlenie zapewniało natomiast pojedyncze okno w ścianie wschodniej, pierwotnie zapewne wąskie i rozglifione do wnętrza. Mury zakrystii, w odróżnieniu od pozostałych ścian skrzydła, wzniesione zostały z ciosów, które zarzucono w późniejszym etapie prac budowlanych na rzecz tańszego kamienia łamanego.
Po stronie północnej z zakrystią sąsiadował kapitularz, najważniejsze pomieszczenie w klasztorze, w którym codziennie bracia zbierali się, by pod przewodnictwem opata radzić o codziennych sprawach konwentu i sądzić mnichów popełniających wykroczenia. Początkowo sala miała kwadratową formę o długości ścian wynoszącej 8,3 metra. Na skutek późnośredniowiecznej rozbudowy kapitularz przedłużono ku wschodowi, przeznaczając starszą część na przedsionek. Sklepienie krzyżowo – żebrowe przedsionka podtrzymywane było przez dwie kolumny, a dalsze dwie kolumny oddzielały przedsionek od właściwego kapitularza. Ta wschodnia część także była sklepiona, lecz przęsła były szersze, sklepienia założono wyżej, a żebra opadały na pojedynczy, centralny filar oraz na wysoko zawieszone przyścienne wsporniki, umieszczone w narożnikach i w połowie długości każdej ściany. Oświetlenie zapewniały dwa trójdzielne okna w ścianie wschodniej, osadzone w profilowanych czworobocznych obramieniach. Przy ścianach z trzech stron ustawione były kamienne ławy dla obradujących mnichów.
Północną część skrzydła wschodniego w przyziemiu zajmowała podłużna, sklepiona kolebkowo izba parlatorium, gdzie mnisi mogli na przyściennych, kamiennych ławach rozmawiać, bez obawy złamania ślubów milczenia. Służyła ona zarazem za korytarz przelotowy z wyjściem na wschodnie przyklasztorne tereny. Za rozmównicą zabudowania wschodniego skrzydła klasztoru ciągnęły się jeszcze przez 7-8 metrów, lecz znajdujące się tam dwie małe komory mogły powstać w efekcie dużo późniejszych przekształceń. Nad nimi znajdowały się latryny z odpływami rynsztoka skierowanymi ku wschodowi, które dostępne były z relatywnie krótkiego, około 20 metrowego dormitorium. Dostęp do sienników możliwy był tak zwanymi dziennymi schodami z krużganka, umieszczonymi w grubości muru między kapitularzem a parlatorium. Schody nocne, zapewne drewniane, łączyły natomiast dormitorium z transeptem kościoła.
W odległości około 25 metrów od zabudowań klauzury, we wschodniej części opactwa, wzniesiono późnośredniowieczny, wolnostojący budynek, ze względu na odizolowaną lokację prawdopodobnie o funkcji infirmerii. Zbudowano go na planie czworoboku o wymiarach 9,5 x 7,5 metra. W przyziemiu mieścił dwie sklepione kolebkowo komory, połączone ze sobą wysokiej jakości portalem o półokrągłym zamknięciu. Po północnej stronie klauzury już od XIII wieku znajdował się długi na 20 metrów i szeroki na 7,2 metry, dwukondygnacyjny budynek na lekko trapezowatym rzucie (prawdopodobnie celem dostosowania do zewnętrznego dziedzińca). Jego ostrołuczny portal wejściowy umieszczono około 6 metrów od szczytu zachodniego, gdzie prowadził do jednego z pomieszczeń przyziemia. Wejście na piętro zapewniać mogły drewniane schody wewnętrzne. Budynek z pewnością służył celom mieszkalnym, jako dom dla gości lub rezydencja opata.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego w najlepszym stanie zachowały się zabudowania dawnego wschodniego skrzydła klauzury. Spośród jego pomieszczeń widoczna jest podsklepiona zakrystia, kapitularz z przedsionkiem, podsklepione parlatorium, a także dolne partie murów północnego ramienia transeptu kościoła i relikty północnej ściany nawy. Skrzydło wschodnie zostało znacznie przebudowane w trakcie XVI-wiecznej i późniejszej transformacji w dom mieszkalny. Między innymi zakrystię przeznaczono wówczas na kuchnię z dużym piecem, w kapitularzu przepruto dodatkowe wejście, a północną część skrzydła przekształcono na spiżarnie. Miejsce ołtarza oraz grobowca fundatorki opactwa, królowej Ermengardy, oznaczone są dziś drewnianym krzyżem. Niestety ruiny opactwa znajdują się w złym stanie technicznym, przez co z powodu groźby zawalenia częściowo są odgrodzone i niedostępne dla zwiedzających. Jedynym zadaszonym i użytkowanym budynkiem średniowiecznym jest dom po stronie północnej, z zachowanym w fasadzie oryginalnym portalem i jednym małym oknem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Campbell J., Balmerino and its abbey, Edinburgh-London 1899.
Fawcett R., Medieval abbeys and churches of Fife: a heritage guide, Glenrothes 1996.
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
Kerr J., A Cistercian Monastery in Fife, Balmerino Abbey, Glasgow 2011.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.