Historia
Najwcześniejsza aktywność ludzka w kompleksie Balfarg wiązała się z wykonanymi w epoce neolitu jamami z ceramiką i miejscami ciałopalenia, tworzonymi około 3600-3300 roku p.n.e. W późnej epoce neolitu, a więc około 3000 roku p.n.e., wzniesiony został drewniany krąg z pionowo ustawionych słupów oraz dwie podłużne konstrukcje słupowe, być może związane z obróbką zwłok przed ich ostatecznym pochówkiem, albo stanowiące rodzaj totemów lub pomników grobowych. Około 2900-2400 roku p.n.e. drewniany krąg zastąpiono pierwszymi elementami kamiennymi, w postaci jednego lub dwóch kromlechów. We wczesnej epoce brązu, około 2000-1500 roku p.n.e., stanowisko nadal było bardzo ważne dla miejscowej ludności, tworzącej w Balfarg kolejne pochówki i na tyle dobrze zorganizowanej, że była w stanie przeprowadzić budowę wokół kromlechu rozległego wału i rowu (ang. henge). Obwałowania prawdopodobnie niejako zamknęły obszar kultowy, a utworzenie pośrodku kromlechu kurhanu z pochówkiem mężczyzny z krzemiennym nożem zakończyło długi proces funkcjonowania Balfarg jako ośrodka ceremonialno – pogrzebowego.
Architektura
Fragment równego terenu na pagórkowatym obszarze po wschodniej stronie zbocza wzgórza East Lomond, wykorzystany został do utworzenia kręgu złożonego z 16 drewnianych słupów o średnicy około 0,4-0,6 metra, rozmieszczonych w dość równomiernych odstępach na planie koła o średnicy 25 metrów. Dwa dodatkowe słupy o znacznych rozmiarach (średnica powyżej 1 metra) umieszczono po stronie zachodniej, gdzie przypuszczalnie utworzyły symboliczne wejście w obręb kręgu. Jako że doły posłupowe były bardzo głębokie, same słupy musiały mieć znaczną wysokość, sięgającą nawet do 3-4 metrów. Dodatkowo pięć lżejszych kręgów słupowych (utworzonych ze znacznie mniejszych palików o średnicy około 0,1 metra) umieszczono koncentrycznie poza obrębem i wewnątrz głównego kręgu, być może w celu jego ogrodzenia i ukrycia przed wzrokiem z zewnątrz (o ile zewnętrzne słupy były połączone plecionkowymi ścianami).
Największa z konstrukcji poza kręgiem znajdowała się po stronie południowo – zachodniej, gdzie słupy rozmieszczone w odstępach 1-1,2 metra tworzyły dwa dłuższe proste boki i dwa krótsze boki zakrzywione. Kolejne dwie linie słupów pośrodku budowli niejako dzieliły jej wnętrze na trzy nawy. W odległości około 200 metrów od kręgu, po stronie północno – wschodniej, wzniesiona została podobna nietypowa konstrukcja, złożona z dwóch elementów o dłuższej osi północ – południe: ogrodzenia z pali i mniej uporządkowanego układ kolejnych słupów pośrodku, które bardzo ogólnie układały się w dwie linie, mniej więcej równoległe do osi zewnętrznego ogrodzenia. Otwory na zewnętrzne słupy miały średnicę od 0,3 do 0,6 metra i były rozmieszczone w odstępach od 1,25 do 1,35 metra. Spośród dołów wewnętrznych niektóre nosiły wyraźne ślady zastępowania jednych przez drugie, co wskazywałoby na zmiany w konstrukcji wewnętrznej części budowli, przy czym układ słupów podpowiadałby ich funkcjonowanie w parach, a te z kolei mogły funkcjonować niezależnie lub w grupach, prawie zawsze prostopadłych w stosunku do osi budowli.
W obu dużych budowlach słupowych umieszczonych poza kręgiem, zewnętrzne pale hipotetycznie mogły być połączone plecionką, stanowiącą ogrodzenie wewnętrznego miejsca przeznaczonego dla kultu. Alternatywnie pale tworzyły budynek kryty dwuspadowym dachem, rozpiętym między zewnętrznymi rzędami słupów i z pośrednim podparciem na wewnętrznych rzędach słupów. Jednak w tym drugim przypadku konstrukcja musiałaby być niska, aby wytrzymać obciążenie strzechy i siłę wiatru, a słupy nie były ani głboko wkopane, ani nie były zoptymalizowane pod względem rozmieszczenia celem podtrzymywania konstrukcji dachu (rozbieżność między wewnętrznymi i zewnętrznymi słupami oznaczałaby, że każda krokiew musiałaby być indywidualnie wymiarowana i dopasowana, co stwarzałoby zupełnie niepotrzebne problemy konstrukcyjne). Ponadto jeśli budowle były zadaszone, ciężko by wytłumaczyć znaczne ilości wymian słupów wewnętrznych, bez ruszania słupów zewnętrznych, bardziej narażonych na warunki atmosferyczne.
W kolejnym etapie, na miejscu starszych kręgów słupowych, w bardzo płytkich wgłębieniach osadzone zostały duże kamienie, które przypuszczalnie tworzyły jeden lub dwa koncentryczne kręgi – kromlechy. Większy mógł się składać z 24 kamieni ustawionych w odstępach co 8 metrów, rozłożonych na krawędzi koła o średnicy około 64 metrów, natomiast wewnętrzny owal lub krąg o szacowanej średnicy około 50 metrów, prawdopodobnie pierwotnie składał się z 12 kamieni, liczby często spotkanej w prehistorycznych kamiennych kręgach z Wysp Brytyjskich. Alternatywnie kamienie tworzyły pojedynczy nieregularny krąg lub owal, być może podobny do tego z Cairnpapple lub Arbor Low. Poza kręgiem z pewnością stały dwa kolejne głazy, zwane portalowymi od miejsca usytuowania na osi symbolicznego zachodniego wejścia.
Przypuszczalnie w epoce brązu, po wzniesieniu kamiennego kręgu, wykopany został rów na planie koła o średnicy 60 metrów, z którego ziemi usypano po stronie zewnętrznej wał, niejako służący do zamknięcia i ograniczenia centralnego obszaru kultowego kromlechu. Rów pierścieniowy uzyskał niecałe 8 metrów szerokości i 4 metry głębokości. Wraz z wałem obejmował olbrzymi obszar o średnicy około 90 metrów, w obręb którego wejścia znajdowały się po stronie zachodniej i południowej (oba utworzone jako proste przerwy w wale i rowie). Ich budowa mogła być związana z kurhanem i pochówkiem mężczyzny, jaki powstał wówczas pośrodku kręgu.
Według starszych teorii obwałowania w postaci wału i rowu (ang. henge) stanowiły najstarszą fazę stanowiska, ale rów przeciął kraniec starszej podłużnej konstrukcji słupowej po stronie południowo – zachodniej. Co więcej oś konstrukcji, przedłużona na północ, przebiegała przez środek kręgu wyznaczonego przez wał i rów. Nie mogło to być zbiegiem okoliczności, dlatego położenie rowu mogło być związane z jakimś elementem drewnianej konstrukcji słupowej, który był nadal widoczny na powierzchni gruntu w chwili prowadzenia prac ziemnych. Z drugiej strony kraniec konstrukcji słupowej został przecięty przez rów, a nie zachowany, co sugerowałoby, że cechy charakterystyczne tego miejsca nie były zbyt istotne dla późniejszych budowniczych.
Stan obecny
Kromlech w Balfarg, wraz z pobliskim kręgiem Balbirnie i prehistoryczną konstrukcją słupową pomiędzy nimi, należy do najważniejszych wczesnych stanowisk kultowych na terenie wschodniej części Szkocji. Balfarg zostało odkryte w pierwszej połowie XX wieku po wykonaniu fotografii lotniczych i przebadane archeologicznie w latach 70-tych, tuż przed planowaną budową mieszkalnego osiedla. Szczęśliwie zabytkowe stanowisko nie zostało zniszczone, lecz wkomponowane w zabudowania i otoczone drogą tworzącą olbrzymie rondo. Częściowo oczyszczono rów, a także ustawiono drewniane markery w miejscach odkrytych dołów posłupowych. Spośród kamieni kromlechu przetrwały tylko dwa o wysokości 2 i 1,5 metra, przy czym jeden z nich jest kamieniem niezachowanego kręgu, a drugi tak zwanym kamieniem portalowym. W odległości około 200 metrów po stronie wschodniej, na poboczu szosy A92, zobaczyć można miejsce prehistorycznej podłużnej konstrukcji słupowej, również z palami osadzonymi w miejscach odkrytych słupów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Barclay G..J., Russell-White C.J., Excavations in the ceremonial complex of the fourth to second millennium BC at Balfarg/Balbirnie, Glenrothes, Fife, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 123/1993.
Burl A., The stone circles of Britain, Ireland, and Brittany, New Haven-London 2000.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Gibson A., Dating Balbirnie: recent radiocarbon dates from the stone circle and cairn at Balbirnie, Fife, and a review of its place in the overall Balfarg/Balbirnie site sequence, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 140/2010.
Mercer R.J., The excavation of a late Neolithic Henge-type enclosure at Balfarg, Markinch, Fife, Scotland, 1977-78, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 111/1981.