Historia
Kamienny krąg zwany Balbirnie zbudowany został w epoce neolitu, około 3000 roku p.n.e. Jego powstanie związane było z ciałopalnym pochówkiem, jaki złożono pośrodku kręgu, przy czym zakopanie skremowanych kości ludzkich było wówczas raczej aktem symbolicznym, a nie pochówkiem kompletnych szczątków poszczególnych osób (złożono zbyt małą ilość materiału pozostałego po kremacji). W drugim etapie, około 2800-2600 roku p.n.e., na terenie kręgu nadal składowano ciałopalne szczątki, ale nie prowadzono żadnej większej działalności budowlanej. Faza ta zakończyła się okresem bezczynności, albo aktywności, która nie pozostawiła żadnych widocznych zmian architektonicznych lub kultowych. Następnie we wczesnej epoce brązu, przez około 600-700 lat, teren kromlechu wykorzystywany był jako cmentarzysko, na obszarze którego ludzi chowano w pochówkach skrzyniowych. Kolejnym etapem było włącznie w obręb kromlechu kopca grobowego, również będącego centrum aktywności rytualnej, związanej z deponowaniem skupisk i pojedynczych kości ludzkich. Budowa kopca miała miejsce między 1667 a 1542 rokiem p.n.e. Zapieczętowanie kurhanu mogło mogła oznaczać zamknięcia stanowiska, choć jeszcze przez pewien czas miała miejsce pewna manipulacja depozytami urnowymi i workowymi.
Architektura
Kromlech zbudowany został w płytkiej dolinie niewielkiego strumienia Coul. Utworzony został na planie zbliżonym do okręgu o wymiarach około 15 x 14 metrów, wzdłuż krawędzi którego ustawiono dziesięć głazów o maksymalnej wysokości 1,8 metra. Kamienie te rozmieszczono w regularnych odstępach, dłuższymi bokami w pionie, z gradacją wysokości ku stronie południowej. Osadzono je w dołach, z których część wypełniono wcześniej skremowanymi ludzkimi kośćmi i pozostałościami ceramiki. Pośrodku kamiennego kręgu umieszczona została niska konstrukcja o wymiarach 3,3 x 2,8 metra, złożona z umieszczonych obok siebie niedużych kamieni, tworzących w planie obrys prostokąta. Jego dłuższa oś została zorientowana na linii północ – południe. Prawdopodobnie była to integralna część projektu kręgu, a nie efekt późniejszej rozbudowy.
Przekształcenie kromlechu w cmentarzysko z epoki brązu, wiązało się z umieszczeniem w jego obrębie kilku skrzyniowych pochówków na materiał ciałopalny, z których trzy zlokalizowano przy północno – zachodnim, północno – wschodnim i południowo – wschodnim narożniku starszej prostokątnej konstrukcji, po jej zewnętrznej stronie. Czwarty pochówek skrzyniowy zbudowany został przy narożniku południowo – wschodnim, tak że naruszył obszar wyznaczony przez kamienie prostokątnej budowli. Wszystkie pochówki z epoki brązu wzniesiono w kamiennej obstawie, złożonej z czterech płyt tworzących ściany i kolejnych służących za przykrycia. Kamienie tworzące ściany wkopano w ziemię na taką wysokość, że przykrywające je płyty znajdowały się na poziomie gruntu. Na dwóch z pochówków, południowo – wschodnim i północno – zachodnim, umieszczono ryty w postaci miseczkowatych wgłębień.
W ostatniej fazie funkcjonowania stanowiska, w obrębie dziesięciu głazów kromlechu wzniesiony został kamienno – ziemny kopiec prawdopodobnie niewysokiego kurhanu, który przykrył wszystkie starsze pochówki, włącznie z prostokątną centralną konstrukcją. Krawędź kurhanu wyznaczona została mniej więcej na linii kręgu dziesięciu głazów, mających zapewne za zadanie wzmocnić konstrukcję kopca, zgodnie z techniką stosowaną już w komorowych grobowcach z okresu neolitu (kamienie wzdłuż krawędzi tworzyły rodzaj muru, zabezpieczającego przed rozproszeniem materiału budowlanego kopca). We wnętrzu kopca złożone zostały kolejne popielnicowe pochówki.
Stan obecny
Kromlech Balbirnie, pomimo niepozornych rozmiarów i formy, wraz z pobliskim kręgiem Balfarg, jest jednym z najważniejszych prehistorycznych stanowisk kultowych na terenie Szkocji. Wyjątkowość ta wynika z użytkowania przez około półtora tysiąca lat, a także z zachowania relacji stratygraficznych i skremowanych kości, które umożliwiły datowanie bezwzględne. Niestety kromlech nie znajduje się dziś w oryginalnym miejscu, gdyż został przeniesiony w latach 70-tych XX wieku, z powodu poszerzenia pobliskiej drogi A92 (pierwotne miejsce budowy znajdowało się około 125 metrów na północny – zachód). Z tego powodu nie zachowały się żadne pozostałości kopca kurhanu z ostatniej fazy funkcjonowania stanowiska. Zaginęły także dwa z dziesięciu głazów pierwszej fazy kromlechu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Burl A., The stone circles of Britain, Ireland, and Brittany, New Haven-London 2000.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Gibson A., Dating Balbirnie: recent radiocarbon dates from the stone circle and cairn at Balbirnie, Fife, and a review of its place in the overall Balfarg/Balbirnie site sequence, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 140/2010.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.