Historia
Zamek Auchindoun zbudowany został w latach 70-tych XV wieku, na miejscu starszych obwałowań wczesnośredniowiecznych z XI wieku. Powstał z inicjatywy Johna Stewarta, earla Mar, młodszego brata króla Jakuba III. Zmarł on już w 1479 roku, dlatego prace budowlane kontynuować musiał Thomas Robert Cochrane, według XVI-wiecznej tradycji mistrz budowlany, architekt i zrazem faworyt króla Jakuba III. Zamek stanowił siedzibę mieszkalną, ale zabezpieczał też górską drogę do Strathdon. Najwcześniejsza wzmianka pisemna o nim pojawiła się w 1509 roku, gdy był w posiadaniu sir Jamesa Ogilvy z Deskford, który podarował go swojemu siostrzeńcowi Alexandrowi Oglivy.
Pierwszy właściciel zamku, earl John Stewart, utracił Auchindoun po tym, gdy w 1479 roku został aresztowany przez swego brata, króla Jakuba III, pod zarzutem spisku i zdrady, a następnie uwięziony na zamku Craigmillar, gdzie zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach. Następnie zamek Auchindoun przekazany został wspomnianemu powyżej Thomasowi Cochrane, ale i on zmarł gwałtownie, powieszony w 1482 roku na moście w Lauder przez zazdrosnych o wpływy i spiskujących szlachciców. Kolejnymi właścicielami byli od 1489 roku członkowie rodu Oglivy, natomiast w 1535 roku Auchindoun przeszło w drodze sprzedaży na klan Gordonów.
W drugiej połowie XVI wieku jeden z przedstawicieli rodu Gordonów, sir Adam Gordon, krewny earla Huntly, zaangażowany był w wojny pomiędzy klanami. W 1571 roku, po bitwie pod Tillyangus, zarządził atak na pobliski zamek Corgarff, będący w posiadaniu jego rywala, Johna Forbesa of Towie. Corgarff zostało spalone w trakcie oblężenia, ale Forbes ze względu na nieobecność przeżył napaść. Jego żona Margaret i dwadzieścia kilka innych osób zginęło natomiast w pożarze. Doprowadziło to do ataku odwetowego na Auchindoun przez klan Mackintosh i spalenia zamku. Kolejny najazd został dokonany przez Mackintoshów w 1591 roku, jako zemsta za morderstwo popełnione przez earla Huntly na Jamesie Stewarcie, earlu Moray. W 1594 roku Auchindoun, najwyraźniej nie zniszczone w trakcie poprzednich walk, zostało sprzedane, wracając ponownie w ręce rodziny Oglivy.
Podczas siedemnastowiecznej wojny domowej klan Ogilvy poparł sprawę rojalistów, walcząc pod dowództwem Jamesa Grahama, markiza Montrose. Ich klęska doprowadziła do konfiskaty Auchindoun, lecz w 1660 roku po przywróceniu tronu Karolowi II, zamek podarowany został markizowi Huntly. Okres świetności Auchindoun miał już jednak za sobą i do początku XVIII wieku zamek został opuszczony. W 1724 roku William Duff z Braco otrzymał pozwolenie na pozyskanie z niego kamieni dla swego nowego domu w Balvenie, co spowodowało częściową rozbiórkę zamku.
Architektura
Zamek usytuowano na wzgórzu otoczonym od południa i wschodu przez szeroki łuk doliny rzeki Fiddich, ku której opadały najbardziej strome stoki wzniesienia. Nieco mniejszy spadek terenu zabezpieczał budowlę od północy, gdzie do rzeki wąskim jarem spływał strumień. Przy budowie wykorzystano obwałowania ze starszego grodu z epoki żelaza lub wczesnośredniowiecznego drewniano – ziemnego zamku. Dotarcie do Auchindoun możliwe było jedynie od zachodu, poprzez dwie linie ziemnego wału i dwa rowy fosy (oddzielone od siebie przestrzenią terenu o szerokości między 15 a 25 metrami). Po przekroczeniu szerokiego na około 7 metrów wewnętrznego przekopu osiągało się spłaszczony szczyt wzgórza o wymiarach około 55 x 47 metrów.
Centralną, położoną w najwyższym punkcie wzniesienia budowlą, była wieża mieszkalna o charakterze donżonu, wzniesiona na planie litery L, o wymiarach głównego bloku 14,3 x 10,5 metra, a południowo – wschodniego skrzydła 7,4 x 4,3 metra. Grubość jej murów wahała się w przyziemiu od 2,4 do 3 metrów. W koronie mury wieńczył chodnik straży, poprowadzony za osadzonym na wspornikach przedpiersiu i otaczający poddasza nad dwoma skrzydłami. Najwyższą częścią donżonu mogła być czworoboczna wieżyczka, umieszczona na przedłużeniu narożnej klatki schodowej po stronie południowo – zachodniej. Główne wejście umieszczono nietypowo, nie w kącie między dwoma skrzydłami, ale w prostej fasadzie południowej, zwróconej w stronę dziedzińca. Ponadto funkcjonowała mniejsza furta w północnej części ściany zachodniej, wiodąca wprost do spiralnej klatki schodowej, która pomijała przyziemie i prowadziła na piętro.
W przyziemiu wieży mieściły się dwa sklepione kolebkowo pomieszczenia, oświetlane jedynie małymi otworami szczelinowymi: większe w głównym bloku wieży oraz mniejsze w skrzydle wschodnim. Komory te nie były ze sobą połączone. W zachodniej ścianie większego pomieszczenia umieszczono kamienny zbiornik z odpływem, co wskazywałoby na funkcjonowanie tam kuchni, jednak brak kominka skłaniałby do przypuszczeń o magazynowo – spiżarnianej funkcji przyziemia. Odkryto w nim także podsklepiony piwniczny dół o wymiarach 2 x 1,7 metra i głębokości 1.7 metra, być może kolejną spiżarnię lub loch więzienny. Mniejsza komora dostępna była tylko schodami z górnego piętra i zapewne była bardziej prywatną spiżarnią. Do większej prawdopodobnie wchodziło się wprost z poziomu dziedzińca w pobliżu narożnika południowo – zachodniego, gdzie w grubości muru umieszczona była główna cylindryczna klatka schodowa.
Na pierwszym piętrze głównego skrzydła usytuowana została aula (ang. hall), najważniejsza komnata zamku o charakterze reprezentacyjnym, zajmująca powierzchnię o wymiarach 9,1 x 5,8 metra. W niej odbywały się uczty, przeprowadzano uroczystości, sądy, czy też podejmowano gości. Ogrzewał ją kominek osadzony w ścianie północnej, a oświetlały od wschodu i zachodu dwa okna z bocznymi, kamiennymi siedziskami we wnękach. Ponadto trzecie okno być może mieściło się w ścianie południowej. Wschodnie okno zaopatrzono w umieszczoną w murze szafkę – półkę ścienną, a przy zachodnim znajdowało się przejście do schodów i bocznej furty. Obok głównych schodów w grubości muru umieszczono niedużą, doświetlaną pojedynczym otworem szczlienowym komorę, być może zajmowaną przez strażnika lub służbę. Aula przykryta była dwoma przęsłami sklepienia krzyżowo – żebrowego, spływającego na nadwieszane konsole. Sklepiona była również prywatna komnata w mniejszym skrzydle wieży, ale najprawdopodobniej bezżebrowo, na pojedynczym przęśle. Wyposażono ją w okno z bocznymi ławami, kominek i latrynę.
Drugie piętro wieży w większym skrzydle mieściło zapewne komnatę mieszkalną o bardziej prywatnym charakterze niż pomieszczenia reprezentacyjne, przeznaczoną dla pana zamku i jego rodziny. Przypuszczalnie jej standard mieszkalny nie był niższy od pozostałych pomieszczeń, miała więc kominek, latrynę i wystarczająco dobre oświetlenie. Niewykluczone, że była dzielona na mniejsze przestrzenie drewnianymi lub szachulcowymi przegrodami. Komnata na pierwszym piętrze mniejszego skrzydła była niższa niż sąsiednia aula, dlatego do wysokości tej drugiej znajdowało się jeszcze dodatkowe piętro, a wyżej piętro trzecie, odpowiadające piętru drugiemu w większym skrzydle. Wszystkie górne komnaty przykryte pyły płaskimi, drewnianymi stropami.
Wieżę mieszkalną otaczał kamienny mur obronny, zaopatrzony w dwa narożne załamania (zatoki), umożliwiające ogień flankowy, oraz jedną cylindryczną basztę umieszczoną w narożniku północno – zachodnim, przy czym zatoki prawdopodobnie powstały w XVI wieku, po wybudowaniu długiego budynku gospodarczego przed pierwotną kurtyną. Mur otaczał dziedziniec o wymiarach 30,7 x 20,6 metrów, pomniejszony oczywiście przez wieżę mieszkalną oraz pomniejsze zabudowania. Oprócz wspomnianego powyżej budynku wschodniego, pomieszczenia gospodarcze wypełniały południową część dziedzińca, gdzie prawdopodobnie mieściła się stajnia i izba straży. Skrzydło wschodnie przeznaczone było na browar i piekarnię. Pomiędzy zabudowaniami południowymi znajdowała się brama, zaś mniejsza furta funkcjonowała na północnym – zachodzie, w pobliżu baszty cylindrycznej.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w postaci okazałej trwałej ruiny, z widocznym pełnym obwodem muru obronnego (wzmocnionego nowożytnymi przyporami) oraz wieżą mieszkalną – donżonem. Ta ostatnia zachowała się bez ściany południowej oraz bez wewnętrznych podziałów górnych pięter. Znacznej degradacji uległy dwa skrzydła gospodarcze na dziedzińcu, a pierwotna brama południowa została przebudowana. Po przeprowadzonych w XXI wieku pracach renowacyjnych i zabezpieczających zamek udostępniono dla turystów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The Castles of Scotland, Prestonpans 2015.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.
Wordsworth J., Excavation at Auchindoun Castle, Moray District, in 1984, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 120/1990.