Historia
Amisfield od pierwszej połowy XII wieku stanowiło siedzibę anglo-normańskiego rodu Charteris. W drugiej połowie XIII wieku sir Thomas Charteris był kanclerzem króla Aleksandra II, pierwszą świecką osobą na tym stanowisku. Andrew Charteris z Amisfield utracił majątek na rzecz Edwarda I w 1398 roku, ale odzyskał go pięć lat później. Późniejsi członkowie rodziny piastowali szereg urzędów publicznych, zwłaszcza sir Robert Charteris z Amisfield, który w 1481 roku został mianowany kapitanem trzech lokalnych zamków i został giermkiem Jakuba III. Następnie nagradzany był za swoje usługi zarówno przez Jakuba III, jak i Jakuba IV. Przypuszczalnie najpóźniej w jego czasach w Amisfield zbudowana została najstarsza murowana część wieży mieszkalnej.
W późnych latach XVI wieku członkowie rodziny Charteris osiągnęli na tyle wysoki status społeczny i majątek, że byli w stanie rozpocząć gruntowną przebudowę swej siedziby w Amisfield, prowadzoną przy wykorzystaniu dolnej kondygnacji starszej murowanej budowli średniowiecznej. Prace te ukończono w 1600 roku, co udokumentowano datą na kartuszu herbowym z inicjałami sir Johna Charterisa i jego żony Anne Maxwell, córki lorda Herries.
W 1636 roku posiadłość wraz z wieżą przeszła w ręce Johna Dalziela z Newton, którego ród aktywnie działał po stronie rojalistów w tracie angielskiej wojny domowej. Z tego powodu w 1650 roku kapitan Alexander Dalziel został skazany na śmierć. W 1669 roku sir Robert i John Dalzell uzyskali potwierdzenie posiadania ziemi baroni Amisfield, wraz z wieżą, obwarowaniami („fortalice”), dworem itp. Prawdopodobnie wkrótce potem Amisfield wróciło w ręce rodziny Chartiers. Jako ich własność poświadczone było w 1685 roku. Właścicielami wieży mieszkalnej byli do 1904 roku.
Architektura
Wieżę wzniesiono na płaskim terenie w pobliżu stromego stoku opadającego na północnym – zachodzie ku strumieniowi. Zbudowano ją na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu o wymiarach około 9,5 x 8,7 metra. Jedną z jej osobliwości było to, że podczas gdy zewnętrzne powierzchnie ścian utworzono idealnie prostopadłe do siebie, to same mury wzniesiono nieregularne, o zróżnicowanej grubości na całym obwodzie. Pod koniec XVI wieku wieża uzyskała cztery kondygnacje oraz poddasze, sięgające całkowitej wysokości 23 metrów i zwieńczone trzema półokrągłymi narożnymi bartyzanami, jedną narożną, wielokondygnacyjną, czworoboczną wieżyczką i wieżyczką osadzoną na jednym ze szczytów (wysokość do korony murów obwodowych wyniosła 14,3 metra).
Wejście do wieży umieszczono na poziomie gruntu od strony południowej. Chronione było solidnymi dębowymi drzwiami, zamykanymi ryglem i od końca XVI wieku udekorowanymi wyrzeźbioną postacią walczącą z dziką bestią). Dokładnie nad wejściem na czwartej kondygnacji zawieszono wykusz machikułowy. Cechą charakterystyczną wieży Amisfield, oprócz wyjątkowo rozbudowanej górnej części w postaci wielu nadwieszanych wieżyczek i wykuszy, było zastosowanie bogatych późnogotycko – renesansowych zdobień wokół okien oraz profilowań pod wspornikami.
Wewnątrz wieży na parterze usytuowano duże pomieszczenie, będące najstarszą częścią budynku. Jak zwykle w budowlach tego typu przeznaczono je do celów gospodarczych (kuchnia) i obronnych (szczelinowe, rozglifione do wnętrza otwory strzeleckie i doświetlające). Ponadto tuż obok wejścia, po jego lewej stronie znalazła się mała komora służąca albo za spiżarnię, albo raczej za izbę strażnika. Wyposażono ją w pojedynczy otwór szczelinowy, ścienną półkę na świecę lub lampę oliwną oraz otwór do pozbywania się nieczystości. Po przeciwnej stronie komory, obok portalu wejściowego umieszczono proste schody wiodące na piętro. Główne pomieszczenie przyziemia przykryto sklepieniem kolebkowym, założonym dość nisko, na poziomie 2,5 metra wysokości. Nad nim w średniowieczu znajdować się musiała co najmniej jeszcze jedna kondygnacja, początkowo być może wykonana z drewna lub w technice szachulcowej.
Na poziomie pierwszego piętra pod koniec XVI wieku znalazła się komnata o wymiarach 6,5 x 4,5 metra, przykryta założonym na kamiennych wspornikach stropem, ogrzewana kominkiem, oświetlana trzema oknami i wyposażona w ścienne wnęki, przy czym największa nisza sąsiadująca ze schodami mogła służyć za osobną izbę. Jedna z wnęk dodatkowo miała niewielki otwór przebity na zewnątrz, być może służyła więc do przechowywania artykułów z koniecznym dostępem świeżego powietrza. Komora w grubości narożnika północno – zachodniego miała kształt litery L, wyposażona była w latrynę oraz ścienną półkę na świecę. Komnata na pierwszym piętrze mogła być przeznaczona dla mniej ważnych mieszkańców lub służby. Dla służby przeznaczone też mogło być małe półpiętro pomiędzy pierwszym a drugim piętrem. Utworzono je w murze nad prostym biegiem schodów, gdzie dostępne było ze spiralnej klatki schodowej. O wiele ważniejsza, nieco większa aula znajdowała się na drugim piętrze. Za sprawą mniejszej grubości murów miała wymiary 6,4 x 6,7 metra. Oświetlana była dużymi oknami przeprutymi z każdej strony, przy czym dwa z nich miały w niszach boczne, kamienne siedziska. W grubości muru umieszczono ponadto szafki, kominek oraz małe komory na obu końcach ściany północnej.
Od poziomu pierwszego piętra wzwyż komunikację pionową zapewniała cylindryczna klatka schodowa, umieszczona w tym samym pionie co proste schody z parteru. W bryle zewnętrznej wyróżniała się obłym narożnym wybrzuszeniem o wysokości 7,2 metra, stanowiącym podstawę czworobocznej górnej wieżyczki. Co ciekawe na wysokości około 2 metrów pierwotnie posiadała drzwi wejściowe z zewnątrz, zapewne drugorzędne wejście do wieży, używane by nie było potrzeby za każdym razem otwierać głównych zabezpieczeń na parterze. Górne drzwi mogły także być połączone z obwarowaniami funkcjonującymi wokół wieży.
Trzecie piętro wieży pełniło funkcje mieszkalne i podzielone było drewnianą ścianką na dwie komnaty. Obie były ogrzewane kominkami i oświetlane oknami przeprutymi z każdej strony. Po paru schodkach dostać się można z nich było do trzech narożnych bartyzan, z których dwie północne wyposażono we wnęki z latrynami. Bartyzany były dość nietypowe, miały bowiem po dwie kondygnacje, z których górne dostępne były z poddasza. Tam każda z nich zaopatrzona była w otwory strzeleckie, zapewniając szerokie pole ostrzału. Poddasze o wymiarach podobnych do niższej kondygnacji, sąsiadowało z małymi narożnymi izbami (2,4 x 2,7 metra) mieszczącymi się jedna nad drugą w czworobocznej, narożnej wieżyczce (zajmującej miejsce przeznaczone w innych narożnikach na bartyzany). Wąska klatka schodowa prowadziła także z poddasza do jeszcze wyższej dwupoziomowej wieżyczki (1,8 x 1,5 metra na każdej kondygnacji), osadzonej na jednym ze szczytów wieży. Prawdopodobnie pełniła ona funkcję strażniczą z doskonałym widokiem na okolicę.
Stan obecny
Wieża Amisfield uchodzi dziś za jedną z najbardziej wyrafinowanych budowli mieszkalno – obronnych w tak zwanym stylu baronialnym. Choć zasadniczo jest budowlą wczesnonowożytną z elementami późnogotyckimi, to jej najniższa kondygnacja sięga jeszcze czasów co najmniej późnego średniowiecza. Obecnie wieża znajduje się w rękach prywatnych i niestety nie ma możliwości jej zwiedzania, a co więcej trudno ją dojrzeć, gdyż usytuowana jest przy bocznej, wąskiej dróżce. Pochodzące z niej rzeźbione drzwi wejściowe z około 1600 roku, ukazujące walkę Samsona z lwem, znajdują się dziś w Królewskim Muzeum Szkocji w Edynburgu (ang. Royal Scottish Museum).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The Castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 2, Edinburgh 1887.
Maxwell-Irving A., Towers, Hall-houses and Timber Superstructures, „The Castle Studies Group Journal”, No 31, 2017-2018.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Seventh report with inventory of monuments and constructions in the county of Dumfries, Edinburgh 1920.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume III, south-west Scotland, Edinburgh-London 1965.