Historia
Kościół w Altyre zbudowany został pod koniec XIII lub na początku XIV wieku, choć pierwsze wzmianki o funkcjonującej tam kaplicy pojawiły się już w 1230 roku. W 1239 roku ta pierwotne budowla sakralna podarowana została kanonikom z katedry w Elgin. Miejscowa parafia początkowo zarządzana była z plebani w Dallas, a od 1659 roku podlegała pobliskiemu Rafford. Patronat nad świątynią pełnił miejscowy ród, którym od XIV wieku byli Comynowie (Cumming). Nie wiadomo kiedy kościół został porzucony i popadł w ruinę. Jako, iż umieszczono w nim pochówek Roberta Cumminga z Logie, żyjącego w latach 1744-1812, musiało mieć to miejsce po tym okresie.
Architektura
Kościół otrzymał salową formę na planie prostokąta o długości 18,6 metra i szerokości 9 metrów, przy grubości murów wynoszącej 0,9 metra, co było typową szerokością dla ówczesnych budowli sakralnych. Z prostej bryły nie zostało wyodrębnione architektonicznie prezbiterium, ani żadne inne aneksy o funkcji kruchty lub zakrystii. Ściana północna świątyni wzniesiona została blisko opadającego stoku, dlatego na którymś etapie wzmocniono ją przyporami w części zachodniej i wschodniej. Pierwotnie budynek miał jednak proste zewnętrzne elewacje, przeprute jedynie otworami okiennymi i wejściowymi. Pod okapem dwuspadowego dachu prawdopodobnie przebiegał gzyms koronujący, zakończony konsolami o kształcie masek.
Do wnętrza kościoła prowadziły dwa wejścia: północne i południowe, oba zlokalizowane w części zachodniej budynku, na wysokości nawy. Drzwi wejścia północnego można było blokować ryglem osadzanym w otworze w murze. Oba wejścia wyposażono w ostrołuczne portale z prosto fazowanymi obramieniami i półkolistymi zamknięciami od strony wnętrza. Dopływ światła zapewniały wąskie i wysokie okna lancetowate po stronie północnej i południowej (przeprute na wysokości prezbiterium) oraz duże okno ostrołukowe w ścianie wschodniej, pierwotnie przedzielone rozwidlonym laskowaniem. Wszystkie je szeroko rozglifiono w stronę wnętrza i wyposażono w rowki potrzebne do przeszklenia. Okno wschodnie jako jedyne ujęto od zewnątrz okapnikiem. Kolejny mniejszy otwór mógł się znajdować na osi ściany zachodniej.
Prezbiterium nie zostało wydzielone zewnętrznie z bryły kościoła, lecz w środku mogło być odgrodzone od części nawowej drewnianym lektorium. Wnętrze za sprawą szerokich glifów okien było stosunkowo dobrze oświetlone, zwłaszcza w części wschodniej, przy głównym ołtarzu. Kościół nie został podsklepiony. Prawdopodobnie wnętrze wieńczyła otwarta więźba dachowa. Pewien stopień architektonicznej finezji wprowadzono natomiast dzięki umieszczeniu fazowanych żeber w podłuczach wszystkich okien w ścianach północnej, wschodniej i południowej.
Stan obecny
Kościół znajduje się dziś w stanie niezadaszonej ruiny. Pozbawiony jest górnej partii murów ściany północnej i południowej, ale nie został znacznie przekształcony w okresie nowożytnym. Oryginalną formę mają obydwa portale i większość okien, jedynie prostokątne okno z poprzeczną przegrodą umieszczone w ścianie zachodniej, najpewniej jest późniejszym dodatkiem lub modyfikacją pierwotnego otworu, powiększonego po wstawieniu empory w czasie reformacji. Nowożytne są również przypory przy północnej elewacji kościoła. U podstawy wschodniego szczytu zachowały się konsole maskowe, ale niestety zniszczeniu uległa większość maswerku okna wschodniego. Wstęp na teren zabytku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.