Historia
Mieszkalno – obronna siedziba w Alloa wzniesiona została na ziemiach podarowanych w 1364 roku przez króla Dawida II szambelanowi Robertowi Erskinowi, którego potomkowie zostali earlami Mar. Wcześniej, od około 1346 roku, dobra „Alloway” należały do Williama Baillie, również dzierżącego je z nadania Dawida II. W 1357 roku pobierał on z „Alleway” czynsze, lecz trzy lata później zrzekł się ich w zamian za baronię Lamington. William na terenie Alloa posiadał bliżej nieznaną ufortyfikowaną siedzibę mieszkalną, sięgającą początkami wczesnych lat XIV wieku, do połowy XIV stulecia przekształconą w trójkondygnacyjny wieżowy dom. W drugiej połowie XIV wieku lub w XV wieku został on rozbudowany przez Erskinów do formy okazałej wieży mieszkalnej, poprzez nadbudowanie dwóch dodatkowych kondygnacji na starszym budynku.
W 1442 roku „Alloay” miało zostać zajęte przez króla po tym, jak Robert, pierwszy lord Erskine, zajął zamek Kildrummy na poparcie swoich roszczeń do earlostwa Mar. Zaginiony dokument z 1448 roku wspominał o wymianie zamków Alloa i Kildrummy, choć jeszcze w 1449 roku Erskine protestował na radzie generalnej w Stirling z powodu nie zwrócenia mu dóbr. Pierwsza bezpośrednia wzmianka pisemna o zabudowaniach w Alloa odnotowana została w 1448 roku, gdy wystawiono dokument przy zewnętrznej bramie „Alway”, a następnie w 1480 roku („castrum Aleway”). Od tego też czasu rezydencja była regularnie określana jako zamek, a nie dwór, co wskazywałoby na znaczną rozbudowę nie tylko samej wieży, ale i sąsiednich zabudowań oraz zewnętrznych fortyfikacji. W XVI wieku wieża została przekształcona, w związku z chęcią wprowadzenia wygodniejszych warunków mieszkaniowych. Między innymi przepruto wówczas portal wejściowy na poziomie gruntu, w miejsce starszego umieszczonego na wysokości piętra. Zmiany te być może wiązały się z częstymi pobytami w Alloa królowej Marii, gdyż Erskinowie należeli do wiernych zwolenników rodu Stuartów.
W 1689 roku, gdy majątek rodu objął szósty earl Mar, rodzina była mocno zadłużona. Polityczne powiązania earla pozwoliły mu jednak stosunkowo szybko odzyskać bogactwo. Został mianowany sekretarzem stanu w Szkocji i strażnikiem pieczęci za królowej Anny, a także odegrał kluczową rolę w zawarciu traktatu o unii między królestwami Anglii i Szkocji w 1707 roku. Dzięki temu mógł na początku XVIII wieku przeprowadzić kolejne modernizacje wieży, zmieniające je wygląd w nowożytną rezydencję, otoczoną zespołem zabudowań dworskich. Dobudówki te zostały usunięte po wielkim pożarze, który zniszczył dwór w 1800 roku. Szczęśliwie sama wieża wraz z jej późnośredniowieczną dębową więźbą dachową przetrwała pożar bez strat.
Architektura
Murowany budynek mieszkalno – obronny, a następnie okazały dom wieżowy, wzniesiony został przy wschodnim brzegu szerokiego koryta rzeki Forth, płynącej licznymi zakolami w odległości około kilkaset metrów. Już od XIV wieku musiał on być otoczony zewnętrznymi obwarowaniami, w skład których wchodził usytuowany od strony wschodniej budynek bramny. W obrębie otaczającego dziedziniec muru obwodowego znajdować się musiały liczne pomieszczenia gospodarcze (np. stajnie, spiżarnie, spichrze, kuchnia, browar), zapewne przystawione do wewnętrznych elewacji kurtyn. W XVI wieku wieża była nimi flankowana od północy i południa.
Wieżę wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach około 19 x 12 metrów, przy bardzo dużej grubości murów, wynoszącej w przyziemiu nieco ponad 3 metry. Była to więc budowla znacznych rozmiarów, jedna z największych tego typu na terenie Szkocji. W XV wieku osiągnęła wysokość około 24 metrów, mieszcząc cztery kondygnacje oraz poddasze. Jej zwieńczenie przybrało formę przedpiersia z krenelażem, osłaniającego dookolną galerię obronną, którą w XVI wieku wzmocniono w narożnikach półkolistymi bartyzanami i zaopatrzono w latrynę dla patrolujących mury strażników. Piąta bartyzana, czy też obły wykusz machikułowy, został nadwieszony pośrodku fasady wejściowej, północnej, tuż nad portalem wejściowym. Przedpiersie nie zostało osadzone na wystających wspornikach, lecz tworzyło gładką elewację od strony zewnętrznej.
Pierwotne wejście do wieży znajdowało się na poziomie pierwszego piętra i zapewne było dostępne za pomocą drabiny lub drewnianych schodów. Elewacje oryginalnie były surowe, przeprute niewielką ilością otworów strzeleckich i okiennych. W dolnych partiach zapewne miał one formę prostych, rozglifionych do wnętrza szczelin. Na górnych kondygnacjach mieszkalnych zastosowano większe okna, prawdopodobnie zamykane ostrołucznie. Część cokołowa wieży nie uzyskała typowych dla budowli anglo-normańskich pochyłych zewnętrznych elewacji. Ponadto narożniki wieży nie zostały wzmocnione znacznie większymi i lepiej opracowanymi ciosami, na co zapewne wpłynęła ogólna masywność konstrukcji oraz utworzenie murów nie z nieregularnych eratyków, lecz z obciosanych kamieni układanych w regularne warstwy.
Wewnątrz wieży komunikację pionową zapewniała cylindryczna klatka schodowa, umieszczona w grubości murów narożnika południowo – zachodniego. Wzorem innych tego typu budowli przyziemie wieży było sklepione i pełniło funkcje gospodarcze. Na pierwszym piętrze znajdowała się aula (ang. hall), główna komnata reprezentacyjna wieży, także przykryta wysokim sklepieniem, natomiast wyższe kondygnacje mieściły pomieszczenia mieszkalne dla lorda i jego rodziny, rozdzielone płaskimi, drewnianymi stropami. Oświetlane były one pierwotnie niezbyt dużymi oknami, osadzonymi w głębokich wnękach grubych murów, z których część zaopatrzona była w boczne siedziska. W skład wyposażenia średniowiecznej wieży zapewne wchodziły także kominki oraz latryny, te ostatnie tradycyjnie umieszczane w małych komorach w grubości murów. Charakterystycznym elementem były na najwyższym piętrze półki ścienne, osadzone po jednej w każdej wnęce okiennej.
Stan obecny
Alloa jest jedną z najstarszych i największych wież mieszkalnych na terenie Szkocji, lecz niestety została znacznie przebudowana w czasach nowożytnych. Jej elewacje przepruto symetrycznie rozstawionymi, dużymi oknami, a do wnętrza prowadzi neo-renesansowy portal. Również wnętrza całkowicie utraciły średniowieczne cechy stylistyczne, za wyjątkiem trzeciego piętra (czwartej kondygnacji), w której zachował się pierwotny układ z jedną wnęką okienną z sediliami w każdej ścianie. Obecnie wieża znajduje się pod opieką National Trust for Scotland, która udostępnia ją dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bailey A.S., Barton T., Excavations at Alloa Tower, Clackmannanshire, 1988–1993, „Tayside and Fife Archaeological Journal”, vol 17/2011.
Coventry M., The Castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., Walker F.A., The buildings of Scotland. Stirling and Central Scotland, London 2002.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Salter M., The castles of the heartland of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.