Historia
Kościół św. Kolumbana zbudowany został pod koniec XIII wieku lub w XIV stuleciu, przypuszczalnie na miejscu dużo starszego miejsca kultu, związanego z osobą świętego Catana, współczesnego św. Kolumbanowi. Był jedną z głównych budowli sakralnych na wyspie Lewis, przez co zapewne w ciągu XIV i XV wieku jego korpus stopniowo wydłużano, celem pomieszczenia coraz większej liczby wiernych. Pod koniec XV lub na początku XVI wieku kościół powiększono po stronie zachodniej o kaplicę grobową klanu Macleodów z Lewis. W takim kształcie świątynia przetrwała okres reformacji i funkcjonowała aż do drugiej ćwierci XIX wieku, kiedy to została porzucona z powodu podmywania jej północnej części przez morską wodę.
Architektura
Kościół wybudowany został na szyi łączącej półwysep Eye z pozostałą częścią wyspy Lewis and Harris, największej i najbardziej na północ wysuniętej części archipelagu Hebrydów Zewnętrznych. Usytuowano go tuż przy wybrzeżu oraz jak większość świątyń średniowiecznych otoczono cmentarzem. Z grubsza został zorientowany względem stron świata, przy czym przesunięcie części prezbiterialnej lekko ku północy mogło być spowodowane warunkami terenowymi.
Kościół w okresie późnego średniowiecza był prostą budowlą salową, wzniesioną z lokalnego gnejsu i mniejszej ilości piaskowca, na planie bardzo mocno wydłużonego prostokąta o wymiarach około 18,8 x 5,1 metra, wewnątrz murów o typowej dla średniowiecznych świątyń rejonu Hebrydów grubości 0,8 metra. Wysokość budowli do poziomu okapu dachu wyniosła około 3,6 metra. Mocno wydłużoną formę korpus uzyskał na skutek kilku faz rozbudowy z XIV-XV wieku, kiedy to pierwotny budynek o długości około 9,7 metrów był stopniowo wydłużany. Następnie u schyłku średniowiecza po stronie zachodniej dobudowany został czworoboczny aneks o wymiarach 7 x 4,9 metra i tej samej wysokości, przeznaczony na kaplicę grobową miejscowego klanu Macleodów.
Pierwotne wejście do kościoła wiodło przez portal umieszczony mniej więcej pośrodku elewacji południowej. Otrzymał on 1,1 metra szerokości, półkoliste zamknięcie i nieduże rozglifienie po stronie wewnętrznej. W odległości około metra po jego wschodniej stronie, przypuszczalnie od XV wieku znajdował się kolejny portal, prosto wykonany bez ciosowego obramienia, z tępo zamkniętym ostrołukiem archiwolty, wiodący do niedużej dobudówki o funkcji zakrystii lub kaplicy.
Wnętrze kościoła oświetlały bardzo wąskie otwory okienne, praktycznie szczeliny bardziej przypominające otwory strzeleckie nić okna. Były one rozglifione do wnętrza budowli. Późnośredniowieczny aneks skomunikowano południowym półkolistym portalem oraz wewnątrz podobnym portalem przebitym w zachodniej ścianie głównej części kościoła. Wewnątrz w ścianie zachodniej i północnej aneksu utworzono dwie ścienne półkoliste wnęki przeznaczone na grobowce.
Stan obecny
Kościół zachował praktycznie w całości mury obwodowe, łącznie z późnośredniowieczną dobudówką. Pozbawiony jest jedynie zadaszenia (współczesny dach czterospadowy funkcjonuje tylko wewnątrz dobudówki zachodniej, ale nie wykorzystuje on oryginalnych szczytów). Przetrwały pierwotne otwory okienne i portal wejściowy kościoła, obok którego przebito także nowożytne, prostokątne wejście. Stan zabytku jest dobry, choć zagraża mu osuwający się do wody północny brzeg, który pochłonął już dużą część cmentarza. Kościół udostępniony jest dla zwiedzających, łącznie z kaplicą w której zachowały się dwie zdobione kamienne płyty z około 1500 roku (jedna przedstawia uzbrojonego wojownika, druga zwierzęta wkomponowane w roślinny motyw).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Addyman T., Eye Church, Stornoway, Western Isles (Stornoway pairsh), medieval church and churchyard, „Discovery and Excavation in Scotland”, vol. 1/2000.
Barrowman R.C., Chapel-sites on the Isle of Lewis: Results of the Lewis Coastal Chapel-sites Survey, „Scottish Archaeological Internet Reports”, 88/2020.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Knott C.M., Eaglais na h-Aoidhe (St Columba’s Church), Western Isles (Stornoway parish), watching brief, „Discovery and Excavation in Scotland”, vol. 1/2000.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Ninth report with inventory of monuments and constructions in the outer Hebrides, Skye and the Small Isles, Edinburgh 1928.