Historia
Pierwotny kościół we wsi Aberuthven zbudowany został przed 1171 rokiem, co poświadczył dokument z 1198 roku, na mocy którego Gilbert, earl Strathearn, nadał świątynię klasztorowi w Inchaffray. Donację tą jeszcze w tym samym roku potwierdził król Wilhelm I Lew. Po raz kolejny kościół św. Cathana wspomniano, gdy w 1200 roku, gdy dom zakonny od pierwotnej wspólnoty z Inchaffray przejęli augustianie. Zapewne dzierżyli oni jeszcze świątynię o drewnianej konstrukcji, bowiem murowany kościół wzniesiony został najwcześniej w XIII wieku. W późnych latach XIV wieku został przebudowany w stylistyce gotyckiej, lub też dopiero wówczas powstał w formie murowanej.
W latach 30-tych XIII wieku, dochody czerpane z Aberuthven stały się przedmiotem sporu, toczonego przez augustianów z Inchaffray i biskupa Clementa z Dunblane, próbującego zabezpieczyć słabe finanse diecezji. Konflikt zakończył się kompromisem, na mocy którego uzgodniono, że biskup wycofa swoje roszczenia, w zamian za roczną opłatę od kanoników w wysokości 16 funtów. Po uzyskaniu koncesji, biskup w uznaniu ubóstwa augustianów, udzielił im zwolnienia z należnej mu sumy (w wysokości 6 funtów), do czasu aż zapewnili sobie przejęcie pięciu kolejnych kościołów w regionie Strathearn. Ustalenia te pozostały w mocy aż do okresu reformacji.
W XVI wieku roczny dochód z kościoła wynosił znaczną sumę 40 funtów i należał do niejakiego Roberta Hendersona, którego jedna trzecia dochodów była przeznaczana na utrzymanie wikariusza. Budynek najwyraźniej przetrwał reformację i był użytkowany jeszcze w latach 30-tych XVIII wieku, gdy dobudowano do niego mauzoleum diuków Montrose oraz wzniesiono dzwonnicę. Do porzucenia kościoła i w efekcie popadnięcia w ruinę doszło prawdopodobnie w XIX stuleciu.
Architektura
Kościół św. Cathana był prostą, zorientowaną względem stron świata budowlą, wzniesioną na planie prostokąta o długości 19,9 metra i szerokości 6,7 metra. Budynek nie zostały wyposażony w wyodrębnione architektonicznie prezbiterium, ani w wieżę lub jakikolwiek aneks (np. kruchtę, zakrystię, kaplicę). Wzniesiono go z kamienia łamanego i gruzu, przy wykorzystaniu różowawych ciosów do wzmocnienia narożników i utworzenia detali architektonicznych. Nad całością założono pojedynczy dach dwuspadowy, pierwotnie kryty strzechą, łupkiem lub ewentualnie dachówką. Murów nie podparto przyporami, ani nie opięto cokołem. Z prostych elewacji zewnętrznych wyróżniać się mogła ściana wschodnia, na której nad oknami poprowadzono rodzaj ciosowego fryzu lub gzymsu, oddzielającego szczyt od muru obwodowego.
Otwory okienne zapewniały oświetlenie kościoła zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną od wschodu i południa, podczas gdy cała długa ściana północna pozostawała pełna. Wynikać to mogło ze względów symbolicznych, mianowicie z utożsamiania północy z siłami zła, lub praktycznych, odnoszących się do chęci ograniczenia przeciągów i zimna. W elewacji wschodniej przepruto dwa niewielkie okna zamknięte w ośle grzbiety. Oba zostały rozglifione do wnętrza, gdzie wnęki zamknięto prostymi, nie ciosowymi nadprożami, niedokładnie osadzonymi na różnej wysokości. Podobne jedno lub dwa okna mogły się znajdować w ścianie południowej. Prawdopodobnie nie były przeszklone, a jedynie zamykane drewnianymi okiennicami mocowanymi na hakach. Otwór wejściowy znajdował się w zachodniej części ściany południowej.
Wnętrze kościoła musiało być proste i skromne. Ze względu na niewielkie i nieliczne otwory okienne tonęło w półmroku, zwłaszcza w części zachodniej, przeznaczonej dla wiernych. Nieco lepiej oświetlony ołtarz główny po stronie wschodniej mógł być oddzielony drewnianym lektorium lub przynajmniej różnicą wysokości posadzki. We wschodniej części ściany północnej utworzono niedużą wnękę na półkę ścienną, pierwotnie zamykaną drzwiczkami. Możliwe że po jej przeciwnej stronie znajdowała się kamienna piscina lub proste sedilia. Wnętrze kościoła nie było podsklepione.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowała się wschodnia, północna i zachodnia ściana kościoła oraz niewielki fragment ściany południowej o długości nieco ponad 7 metrów, w której osadzony jest nowożytny portal. Wschodnia część kościoła jest dziś niezadaszona, natomiast zachodnią przekształcono w kaplicę grobową z nowożytną dzwonnicą na średniowiecznym szczycie. W miejscu zniszczonej ściany południowej znajduje się obecnie krawędź XVIII-wiecznego mauzoleum diuków Montrose. We wnętrzu prezbiterium poziom podłogi podniósł się tak wysoko, że oryginalna półka ścienna jest dziś widoczna tylko w górnej części.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Charters, bulls and other documents relating to the abbey of Inchaffray, red. J.Dowden, W.A.Lindsay, J.M.Thomson, Edunburgh 1908.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Perth and Kinross, London 2007.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Books of Assumption of the thirds of benefices. Scottish ecclesiastical rentals at the Reformation, red. J.Kirk, Oxford 1995.