Historia
Abernethy od V wieku było jednym z głównych ośrodków piktyjskich, a od VIII wieku stanowiło siedzibę biskupią i miejsce funkcjonowania irlandzkich eremitów Culdee (gael. Céli Dé), którzy założyli przy osadzie niewielki klasztor. Na jego terenie w początkach XI wieku zbudowano kamienną wieżę o cylindrycznej podstawie, wzorowaną na podobnych budowlach rozpowszechnionych na terenie Irlandii, gdzie zaczęły się pojawiać około początku X wieku i z czasem stały się trwałym elementem tamtejszego krajobrazu. Wskazywałoby to na wysoki status klasztoru w Abernethy, jako miejsca inwestycji i zainteresowań wykraczających poza najbliższy region. Prawdopodobnie mnisi mieli też bogatego patrona, być może związanego z piktyjskim rodem panującym.
We wczesnośredniowiecznym klasztorze w Abernethy funkcjonować musiało skryptorium, dzięki działalności któremu wykształciła się legenda fundacyjna, zapisana w piktyjskiej liście królów, jedynym zachowanym tekście napisanym przez samych Piktów. Odnosiła się ona do piktyjskiego władcy Nechtana, syna Eirpa, rzekomego fundatora w Abernethy kościoła pod wezwaniem św. Brygidy, który na swoich ziemiach wprowadzić miał chrześcijaństwo i prawo rzymskie. Co znaczące, legenda fundacyjna została spisana przed wzmiankami o innych kościołach z tak ważnych ośrodków jak St Andrews, czy Brechin. Ponieważ Nechtan został zapisany w niej jako „król wszystkich prowincji Piktów”, skłaniałoby to do przypuszczeń, że ówcześni skrybowie postrzegali Abernethy jako godne wysokiego statusu w całym Kościele piktyjskim.
W XII i XIII wieku Abernathy zaczęło tracić znaczenie, na rzecz takich ośrodków kościelnych jak biskupstwo Dunblane, czy benedyktyńskie opactwo w Arbroath, które stopniowo przejmowały prebendy oraz dziesięciny z plonów pierwotnie przynależne do Abernathy. Pomimo że kościół i klasztor w Abernethy pojawiły się w kilku dokumentach dotyczących odnowienia posiadłości opactwa Arbroath, późniejsze wzmianki pisemne odnosiły się głównie do ziem Abernethy. Ostateczny zanik instytucji pierwotnego klasztoru nastąpić mógł około 1273 roku, kiedy to w Abernethy założono przeorat augustiański. Same zabudowania mogły zostać przejęte przez kanoników i funkcjonować do schyłku średniowiecza. Gdy w drugiej połowie XV wieku Archibald, earl Angus i lord Abernethy, ufundował w Abernethy kolegiatę, być może wykorzystała ona pozostałości dawnego kościoła klasztornego.
Architektura
Klasztor założony został w pobliżu ujścia niewielkiej rzeki Nethy do szerszego koryta Earn. Pierwotnie zapewne cała jego zabudowa była konstrukcji drewnianej lub drewniano – glinianej. Centralnym elementem musiał być kościół lub kaplica, przy której funkcjonował cmentarz. W nieco dalszej odległości musiały się znajdować zabudowania mieszkalne i gospodarcze mnichów, być może porozdzielane płotami lub niskimi murami. Ponadto na terenie klasztoru mogły się znajdować zabudowania wykorzystywane wspólnie przez całą społeczność monastyczną (np. refektarz, czy też kuchnia). Całość mogła być otoczona owalnym lub z grubsza okrągłym w planie wałem i rowem. W XI wieku na terenie klasztoru wzniesiono smukłą, wolnostojącą wieżę, charakterystyczną dla celtyckiego monastycyzmu. Budowle tego typu pełniły funkcje dzwonnic, a także mogły w razie zagrożenia stanowić schronienie dla majątku i mieszkańców klasztoru.
Wieżę wzniesiono na planie okręgu o średnicy 4,6 metra na poziomie przyziemia, zwężającego się w górnej partii do około 3,9 metra. Jej zbudowane z dokładnie opracowanych ciosów mury nie uzyskały dużej grubości, oscylując wokół 1,1 metra, natomiast udało się osiągnąć aż niecałe 23 metry wysokości. W porównaniu z irlandzkimi wieżami cylindrycznymi nie utworzono zbyt dużego nachylenia zewnętrznych elewacji. Wewnątrz wieża podzielona była prawdopodobnie na sześć kondygnacji, rozdzielonych drewnianymi stropami, opartymi na kamiennych gzymsach i połączonymi za pomocą drabin. Wejście usytuowano od północy, nieco ponad poziomem gruntu, pierwotnie na wysokości około 2 metrów. Otwory okienne wieży początkowo zapewne ograniczały się do prostych szczelin z ciosowymi obramieniami, przy czym na najwyższej kondygnacji, wzorem innych konstrukcji tego typu, mogły być zwrócone na wszystkie strony świata.
Około XII wieku dokonano przebudowy wieży, której najstarsze okna na najwyższej kondygnacji zostały usunięte i zastąpione czterema bardzo wysokimi, równomiernie rozmieszczonymi oknami z półkolistymi zamknięciami. Ze względu na wysokość sięgającą aż 1,5 metra, bardziej przypominały one otwory portalowe, niż okienne. Każde z nich otrzymało romańskie ościeża flankowane kolumienkami, osadzonymi w uskokach i podtrzymującymi archiwolty. Ponadto pojedyncze proste okna umieszczono na trzeciej kondygnacji od południa, na czwartej kondygnacji od zachodu i na piątej kondygnacji od wschodu. Wraz z oknami założono też nowy, wysoki aż na 2,4 metra portal wejściowy o półokrągłym zamknięciu i nachylonych ościeżach. Być może przebudowa detalu architektonicznego wiązała się z odbudową wieży, gdyż dwanaście najniższych warstw budulca ułożono z twardego piaskowca o szarym kolorze, odmiennym od jasnożółtej części górnej, utworzonej z kamienia miększego, dużo łatwiejszego do opracowania. Skłaniałoby to do przypuszczeń o dwóch fazach budowlanych lub gruntownej przebudowie wieży powyżej podstawy.
Stan obecny
Obecnie jedyną zachowaną budowlą wczesnośredniowiecznego klasztoru z Abernethy jest kamienna wieża z XI wieku. Jest ona jedną z jedynie dwóch cylindrycznych wież monastycznych na terenie Szkocji (druga zachowała się w Brechin). W okresie nowożytnym nie przeszła większych przekształceń, założono na niej jedynie w XIX wieku zegar, a wewnątrz zainstalowano metalową klatkę schodową. W bliżej nie znanym okresie do jej elewacji przymocowano kamienną płytę z VII wieku z wyrzeźbionymi piktyjskimi symbolami oraz żelazne jarzmo. Obecnie wieża służy jako platforma widokowa i znajduje się pod opieką Historic Environment Scotland. Klucze wejściowe uzyskać można w Culdees Tearoom albo w pobliskim muzeum miejskim.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brash R., The Round Tower of Abernethy, with drawings, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 3/1862.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Perth and Kinross, London 2007.
McCormack V.A., An interdisciplinary study of the ecclesiastical centre of Abernethy before the early thirteenth century, Glasgow 2021.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.