Historia
Kościół św. Filiana wybudowany został w pierwszej połowie XII wieku, prawdopodobnie około 1140 roku z fundacji rodu Mortimerów. Z najwcześniejszej historii świątyni wiadomo, iż w 1180 roku William de Mortimer, budowniczy pobliskiego zamku, wiódł spór z klasztorem w Inchcolm o obsadę jej plebana, natomiast w 1390 roku po raz pierwszy odnotowano wezwanie świątyni, dedykowane Filianowi (Kilianowi), iroszkockiemu mnichowi, biskupowi i misjonarzowi żyjącemu w VII wieku n.e.
Pod koniec XV wieku kościół został powiększony o nawę południową, być może wzniesioną w związku z dużą liczbą pielgrzymów odwiedzających pobliską świętą studnię, której woda jak wierzono leczyła oczy. By zapewnić im opiekę wzniesiono także w 1474 roku hospicjum, jednak pleban ze św. Filiana stracił nad nim zwierzchnictwo już w 1486 roku, a w okresie reformacji zostało ono ostatecznie zamknięte. Około 1500 roku do kościoła dobudowana została kruchta.
W okresie wczesnonowożytnym pierwsze przekształcenia kościoła miały miejsce w 1588 roku, gdy założono nową więźbę dachową. Następnie w początkach XVII wieku przekształcono część okien. Ponadto zbudowano niewielką dzwonnicę i północny transept, czy też kaplicę, choć niewykluczone, że dzwonnica na zachodnim szczycie dostawiona została już w trakcie przebudowy z końca XVI wieku. W 1640 roku earl Morton, ówczesny właściciel Aberdour, ufundował w kościele dla swojego rodu emporę, co wymusiło przeprucie nowego portalu wejściowego na miejscu starszego okna.
Na początku XVIII stulecia wybuchł spór o obsadę duszpasterza kościoła św. Filiana, zakończony narzuceniem przez earla swego kandydata, wbrew woli większości wiernych. Poskutkowało to przejściem znacznej ich części do sąsiednich parafii. Około 1790 roku kościół podupadł i z końcem XVIII wieku przekształcił się w niezadaszoną ruinę. Podobno wpływ na to miała hrabina Morton z pobliskiego zamku, której nie podobało się zbieranie wiejskiej ludności tak blisko jej domu i która naciskała na budowę nowego kościoła parafialnego na drugim końcu osady. Odbudowę świątyni przeprowadzono dopiero w 1925 roku z inicjatywy lokalnej społeczności.
Architektura
Kościół zbudowany został na południe od strumienia Dour i na południowy – zachód od nieco późniejszego, leżącego na przeciwnym brzegu zamku. Pierwotnie składał się z pojedynczej nawy na planie prostokąta oraz krótszego i węższego, czworobocznego prezbiterium po stronie wschodniej, obu wzniesionych z ciosanych bloków. Pod koniec XV lub w XVI wieku budowlę powiększono o nawę południową i przyległą do niej kruchtę, co nadało świątyni niesymetryczną formę. W okresie tym zbudowano również schodkowe szczyty przy krótszych ścianach nawy, a kalenicę dwuspadowego dachu osadzono wyżej i pod węższym kątem.
Początkowo nieoszkarpowane mury kościoła rozdzielone były niewielkimi, półkoliście zamkniętymi oknami. Od wnętrza charakteryzowały się one szerokimi rozglifieniami i wysokimi pochyłymi parapetami. Pomimo wąskich prześwitów, kościół był stosunkowo dobrze oświetlony, jak na świątynie romańskie, gdyż okna przepruto nie tylko od południa i wschodu, ale i w północnych ścianach nawy i prezbiterium. Przypuszczalnie pojedyncze okno znajdowało się także na osi ściany zachodniej nawy. U schyłku średniowiecza część okien przekształcono na późnogotyckie okna ostrołukowe o dwudzielnych prostych maswerkach.
Wewnątrz kościoła nawa południowa została oddzielona od nawy głównej półokrągłymi i fazowanymi arkadami, opartymi na dwóch cylindrycznych filarach o lekko profilowanych bazach i kapitelach i dwóch półfilarach. Choć półkoliste i koliste formy były typowe dla romanizmu, w Szkocji zyskały popularność także w okresie późnego gotyku, przypuszczalnie z powodu chęci odcięcia się od utożsamianych z Anglią typowych gotyckich motywów. Nawę główną od prezbiterium oddzielał natomiast romański jeszcze łuk arkady tęczowej o półkolistym zamknięciu, flankowany dwoma przyściennymi kolumnami, podtrzymującymi wewnętrzny uskok archiwolty. Archiwolta ta od północy i południa oparta została na gzymsach impostowych.
Stan obecny
Kościół pomimo przekształceń przeprowadzanych od XVI do XVII wieku jest dobrym przykładem niewielkiej wczesnośredniowiecznej świątyni. Z pierwotnej romańskiej budowli do dnia dzisiejszego przetrwała północna ściana nawy oraz prezbiterium, obie te części z zachowanymi niewielkimi romańskimi oknami (południowe w prezbiterium odrestaurowano w latach 1925-1926). Czytelne są również elementy późnogotyckie w postaci kruchty (częściowo przekształconej współcześnie), nawy południowej, czy ostrołukowego okna w elewacji zachodniej korpusu. Obecnie kościół wciąż pełni funkcje świątyni parafialnej, nie jest więc pod opieką Historic Scotland, właściciela pobliskiego zamku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Medieval abbeys and churches of Fife: a heritage guide, Glenrothes 1996.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
Owen K., Aberdour Castle, Edinburgh 2017.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.