Historia
Uniwersytet w Aberdeen (łac. Collegium Regium Abredonense) powołano do życia u schyłku średniowiecza, w 1495 roku. Jego najstarszą zabudowę stanowiło kolegium zwane Królewskim (ang. King’s College), ufundowane wraz z sąsiednią późnogotycką kaplicą przez Williama Elphinstone’a, biskupa Aberdeen i kanclerza Królestwa Szkocji w czasach Jakuba III. W imieniu kolejnego władcy, króla Jakuba IV, słał on w sprawie erygowania uniwersytetu petycje do papieża Aleksandra VI. Wydana na przełomie 1494 i 1495 roku bulla, a następnie zapewniający dochody przywilej królewski, zezwoliły na powstanie trzeciej szkockiej uczelni (po St Andrews z 1411 roku i Glasgow z 1450 roku). Prace budowlane nad jej kaplicą rozpoczęto w 1498 roku, a ukończono w 1509 roku, kiedy to nastąpiła konsekracja pod wezwaniem Trójcy Świętej i Najświętszej Marii Panny. W chwili śmierci Williama Elphinstone w 1514 roku, z kolegium korzystać mogło 36, a od 1529 roku 42 pracowników i studentów, nie licząc rektora i kanclerza, którym był sam biskup.
Następcą Elphinstona był Alexander Gordon, ale do ukończenia budowy kolegium przyczynił się urzędujący od 1518 roku Gavin Dunbar, fundator między innymi południowych, cylindrycznych wież oraz części bogatego wyposażenia kaplicy. Po śmierci Dunbara w 1531 roku biskupem został William Stewart, który ufundował w kolegium bibliotekę oraz przeniósł do kaplicy uniwersyteckiej lektorium z katedry w Aberdeen. Sytuacja kolegium pogorszyła się za ostatniego z katolickich biskupów Aberdeen, Williama Gordona, znanego współczesnym z notorycznych ekscesów. Szczęśliwie za jego urzędu rektorem był bardziej kompetentny Alexander Galloway, pracujący z Elphinstonem już w momencie powstawania uniwersytetu. W trakcie wizytacji z 1549 roku zarekomendował on wprowadzenie ponad pięćdziesięciu regulacji, usprawnień i poprawek w działalności kolegium, z których część dotyczyła życia duchowego i kaplicy uniwersyteckiej.
W okresie reformacji w drugiej połowie XVI wieku, Kolegium Królewskie pozbawione zostało wszystkich dzierżących urzędy gorliwych katolików, lecz zarówno kaplica, jak i zabudowania uczelni funkcjonowały bez przeszkód. Uniknęły spustoszenia i ograbienia dzięki zdecydowanej postawie ówczesnego dyrektora (ang. principal) kolegium, Alexandra Andersona, który uzbroił studentów przeciwko motłochowi zamierzającemu splądrować katolicki uniwersytet. Pierwsze poważniejsze zniszczenia przyniosła dopiero wielka burza z 1633 roku, która uszkodziła zwieńczenie wieży kaplicy. W latach 50-tych i 60-tych XVII wieku zabudowę kolegium powiększono o dodatkową wieżę zwaną Wieżą Cromwella, służącą celom mieszkalnym oraz jako obserwatorium astronomiczne. Kolejne przekształcenia oraz remonty przeprowadzano w XVIII i XIX stuleciu, kiedy to gruntownej przebudowie poddano zabudowania mieszkalne, lekcyjne i gospodarcze kolegium.
Architektura
Zabudowania uniwersyteckie kolegium oraz stanowiącą ich integralną część kaplicę, wzniesiono na bagnistym terenie, który w celu stabilizacji został wzmocniony solidnymi dębowymi palami. Utworzyły one czworobok zabudowy otaczający wewnętrzny dziedziniec, pośród którego północne skrzydło stanowiła kaplica, z prezbiterium zorientowanym zgodnie ze średniowieczną tradycją architektoniczną na wschód. Południowe naroża kolegium zajmowane były przez dwie cylindryczne wieże, symbolicznie nadające założeniu wygląd zbliżony do zamku, ale bez realnego znaczenia militarnego. Wjazd na teren kolegium odbywał się od zachodu, od strony traktu wiodącego do katedry w Starym Aberdeen na północy i kościoła św. Mikołaja w Nowym Aberdeen na południu, poprzez bramę umieszczoną w przyziemiu skrzydła zachodniego.
Pojedyncza nawa kaplicy otrzymała podłużny kształt o 37 metrach długości i 8,5 metrach szerokości, bez wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium, ale z wielobocznym zamknięciem po stronie wschodniej (plan bardzo popularny na terenie Francji, w Szkocji zastosowany nieco wcześniej między innymi w kolegiacie św. Salwatora w St Andrews). Od południa z kaplicą pierwotnie sąsiadował równolegle usytuowany dwukondygnacyjny, ale nieco niższy budynek, przystawiony do czterech środkowych przęseł. Mieścił on ukończone około 1532-1545 roku zakrystię, bibliotekę i skarbiec. Przy pierwszym przęśle kaplicy, już jako część skrzydła zachodniego kolegium i zarazem jako przedłużenie budynku zakrystii, usytuowano masywną, czworoboczną dzwonnicę.
Z zewnątrz mury kaplicy wzmocniono regularnie rozmieszczonymi uskokowymi przyporami z krępymi pinaklami, wydzielającymi sześć prostokątnych przęseł. Pomiędzy przyporami od północy i wschodu przepruto duże ostrołukowe okna maswerkowe. Mniejsze dwudzielne i trójdzielne okna z trójlistnymi maswerkami w czworobocznych, podwójnie fazowanych obramieniach, za wyjątkiem prezbiterium, oświetlały wnętrze od strony dziedzińca. Pojedyncze, czterodzielne okno ozdobiło fasadę zachodnią, przy czym ze względu na duże rozmiary jego ostrołuczna archiwolta została znacznie spłaszczona (podobnie lekko spłaszczono ostrołuk największego z okien północnych). Charakterystycznym elementem okna zachodniego i okien północnych uczyniono masywne centralne szprosy, przecinające otwór niczym filar, od parapetu po klucz archiwolty. Średniowieczne maswerki miały formy wielopoziomowych rybich pęcherzy z trójlistnymi zakończeniami, umieszczonych powyżej półkolistych zamknięć lasek z wpisanymi trójliśćmi lub pustymi (okno zachodnie). Horyzontalny podział elewacji wprowadzono za pomocą fazowanych gzymsów cokołowych, poprowadzonych kilkoma uskokami gzymsów kapnikowych oraz gzymsów wieńczących, nad którymi prawdopodobnie pod koniec średniowiecza biegł ozdobny krenelaż. Gzyms kapnikowy od północy niejako ściął i pomniejszył część okien, być może z powodu planowanej we wnętrzu pierwotnej aranżacji o dużej wysokości. Wejścia z zewnątrz umieszczono od zachodu i północy, oba w portalach o nieprzerwanym profilowaniu od cokołu po odcinkowe zamknięcia.
Wnętrze kaplicy przykryto pozornym sklepieniem, z drewnianymi żebrami spiętymi również drewnianymi zwornikami, z których radialnie wyprowadzono rzeźbione gałęzie. Przy odpowiedniej kolorystyce malowania drewniane żebra i zworniki nadawały iluzję sklepienia kamiennego, ale uważniejszy obserwator zauważyć mógł brak wsporników lub służek. Być może w kaplicy pierwotnie planowano prawdziwe kamienne sklepienie, na co wskazywałyby liczne podpory ścian, ale z drugiej strony przypory rozstawiono w dość dużych odstępach. Trójprzęsłową część nawową oddzielono od prezbiterium bogato zdobioną przegrodą lektorium, z przejściem pośrodku, dwoma ołtarzami po bokach i balkonem na piętrze, zwieńczonym balustradą dekorowaną misternie rzeźbionymi maswerkowymi motywami. Za lektorium na długości dwóch przęseł ustawione zostały przy ścianach stalle, drewniane siedziska tworzące chór, rozmieszczone w dwóch rzędach od północy i w dwóch od południa. Pomiędzy nimi pośrodku znajdował się pulpit do czytania, a dalej na wschodzie, za stallami, po kilku stopniach dostępne było prezbiterium z głównym ołtarzem. Pozycja tego ostatniego zaakcentowana była po bokach dwoma konsolami z płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi, umieszczonymi tuż przy ukośnych ścianach apsydy.
Wieżę – dzwonnicę wzniesiono na planie czworoboku o wymiarach 8,8 x 7,6 metra, z dłuższymi bokami umieszczonymi równolegle do osi kaplicy. Wysokość wieży do poziomu ozdobnego krenelażu sięgnęła 19,2 metrów. W trzech narożnikach wzmocniono ją wysokimi, wielouskokowymi przyporami, rozmieszczonymi prostopadle do siebie. Możliwe, że w trakcie prac budowlanych wprowadzano zmiany projektu, co poskutkowało niesymetrycznym rozmieszczeniem przypór. Charakterystyczne było również osiągnięcie wnętrza zbliżonego w planie do kwadratu, przy zewnętrznym rzucie prostokątnym. Zewnętrzne elewacje wieży rozdzielono horyzontalnie gzymsami kordonowymi oraz wertykalnie ostrołucznymi oknami. Najbardziej niezwykłym elementem wieży była iglica, tzw. królewska korona, oparta na czterech łukach oporowych wychodzących z narożnych sterczyn (podobną zastosowano również w kościele św. Idziego w Edynburgu i w kościele św. Michała w Linlithgow, choć sam pomysł mógł zostać zaczerpnięty z kościołów angielskich lub niderlandzkich). Sterczyny pierwotnie przeprute były u podstawy otworami, koniecznymi ze względu na ostrosłupowy dach, który ograniczał miejsce dookolnej galerii. Profilowane wzdłuż krawędzi łuki oporowe od dołu zaoblono, natomiast na górnej prostej krawędzi zwieńczono pośrednimi mniejszymi pinaklami. Pośrodku cztery łuki wsparły ośmioboczną latarnię z wnękami z każdej strony, powyżej której nałożono kamienną koronę z kulą i krzyżem.
Pozostała zabudowa kolegium w pierwszej połowie XVI wieku mieściła refektarz w którym uczniowie i profesorowie wspólnie spożywali posiłki, sale zajęciowe, pomieszczenia mieszkalne dla studentów (co najmniej 17 pokoi w skrzydle południowym), wygodniejsze kwatery dla profesorów, a także izby o przeznaczeniu gospodarczym, między innymi kuchnię w narożniku południowo – wschodnim i browar. Wewnętrzny, wolny od zabudowy dziedziniec służyć mógł jako miejsce wypoczynku i nauki, ale też jako ogród na terenie którego hodowano zioła i warzywa.
Stan obecny
Późnośredniowieczne zabudowania kolegium uniwersyteckiego zostały gruntownie przebudowane w okresie nowożytnym, choć zachował się ich pierwotny układ. Przetrwała jedna z XVI-wiecznych wież cylindrycznych (ang. Ivy Tower, zwana także Dunbar Tower). Z połowy XVII wieku pochodzi wieża w narożniku północno – wschodnim (ang. Cromwell Tower), która służyła między innymi jako obserwatorium astronomiczne. Jedną z najlepiej zachowanych późnogotyckich budowli sakralnych na terenie Szkocji jest natomiast kaplica uniwersytecka, przy czym zniszczone w XVII wieku na skutek burzy zwieńczenie przylegającej do niej wieży, zostało dość wiernie odrestaurowane wkrótce po wypadku (nowożytnym elementem z pewnością są toskańskie kolumienki przy arkadach latarni iglicy). Wewnątrz świątyni zachował się jeden z największych w Szkocji zbiorów drewnianych, późnośredniowiecznych elementów wyposażenia kościelnego, w postaci aż 52 stall chórowych, ambony i lektorium. Nie przetrwał natomiast sąsiedni budynek zakrystii i skarbca, a większość maswerków okiennych musiała zostać odnowiona lub odtworzona. Kaplica oraz dziedziniec kolegium są udostępnione dla zwiedzających. Pozostałe pomieszczenia zasadniczo są niedostępne dla turystów, chyba że organizowane są uniwersyteckie dni otwarte lub specjalne wydarzenia kulturalne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Macpherson N., Notes on the Chapel, Crown, and Other Ancient Buildings of King’s College, Aberdeen, Aberdeen 1890.
Keith A., A thousand years of Aberdeen, Aberdeen 1980.
King’s College Chapel, Aberdeen, 1500-2000, red. J.Geddes, Aberdeen 2014.
Munro A.M., Walker R., Handbook to city and university, Aberdeen 1906.