Zvolen – Pusty Zamek

Historia

   Zamek Zwoleń, od końca XIV wieku nazywany Pustym dla odróżnienia od nowszego, położonego w centrum Zwolenia, zalicza się do najstarszych słowackich zamków. Według węgierskich kronik powstał na przełomie IX i X wieku, a więc wiek przed tym, zanim Węgrzy na dobre opanowali górskie rejony Słowacji. Wtedy był to drewniany gród. Średniowieczny kamienny zamek zbudowany został później, prawdopodobnie w czasach Beli III w drugiej połowie XII wieku, bo pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1214 roku. Był ośrodkiem wielkiego królewskiego majątku, a wkrótce stał się też stolicą nowo powstałego komitatu zwoleńskiego. Niestety, w 1241 roku nie oparł się najazdowi mongolskiemu.
  
W początkach XIV wieku zamek pozostawał pod władzą Mateusza Csaka, a zarządzał nim Donch. Po kilku latach szala zwycięstwa w wojnie domowej zaczęła się przechylać na stronę króla Karola Roberta. Przejście Doncha do obozu królewskiego około 1314 roku całkowicie zmieniło układ sił na korzyść króla i przyspieszyło upadek dominium Csaka, przed Donchem zaś otworzyło drogę do wielkiej kariery. Wkrótce stał on się drugą osobą w państwie. Chociaż zbudował kilka zamków na Liptowie, Orawie i w Turcu, najważniejszą jego siedzibą pozostał zwoleński Pusty Zamek.
  
W XIV wieku zmienił się charakter warowni. Rozwój górnictwa szlachetnych kruszców doprowadził do powstania nowych szlaków handlowych z których dwa krzyżowały się u podnóża zamku, dającemu ochronę kupcom i wozom ze srebrem i miedzią. W tym samym mniej więcej czasie stał się on rezydencją węgierskich królów. Kiedy w II połowie XIV wieku Ludwik Wielki polecił wznieść w Zwoleniu nowy zamek, znaczenie Pustego Zamku zaczęło spadać. Na przełomie stuleci służył on już tylko celom wojskowym. W trakcie walk o węgierski tron w połowie XV stulecia pozostawał w rękach Jana Jiskry, działającego w imieniu królowej Elżbiety. W 1451 lub 1452 zdobyły go wojska Jana Hunyadyego. W czasie szturmu spłonął i nie został już odbudowany. Ruiny ożyły jeszcze tylko na krótko w XVI wieku, kiedy na szczycie wzgórza ustawiono drewnianą wieżę obserwacyjną, będącą częścią systemu obrony przeciwtureckiej.

Architektura

   Najstarsza część zamku zlokalizowana była w południowej, najwyższej części wzgórza. Była to otoczona murem (o grubości 2,8 metra) wielka wieża mieszkalno-obronna o wymiarach 10,8 x 11,7 metra i grubości ścian dochodzącej do 3 metrów.
   Rozbudowa która nastąpiła w czasach Beli IV uczyniła z niego ogromny zamek, którego powierzchnia sięgała 7,6 ha. W latach 1241-1255 na krańcach wzgórza stworzono dwa otoczone murami obronnymi refugia, czyli schronienia dla większej liczby ludności, nazwane później zamkiem górnym i dolnym. Badania archeologiczne dowiodły że zamkowe mury postawiono częściowo na wałach grodziska z epoki brązu oraz że posiadały one co najmniej dziewięć małych bram wypadowych. Z czasem refugia połączono (być może pojedynczą linią muru), a bardzo długi dziedziniec zamku górnego przedzielono kilkoma poprzecznymi murami i fosami. Mniej więcej w tym okresie na zamku górnym powstały kolejne budowle: ufortyfikowana brama w południowej części zamku oraz druga, kwadratowa wieża w środkowej części refugium. Od nazwiska budowniczego otrzymała ona nazwę Pertoldowej. Posiadała ona zewnętrzne wymiary 11 x 11,2 metra, przy wielkości wnętrza 7 x 7 metra. Przy tak dużych rozmiarach z pewnością pełniła także funkcje mieszkalne.
Przed końcem XIII stulecia we wschodniej części zamku górnego wzniesiono wczesnogotycka wieżę. Być może mieściła się w niej królewska mennica.
   Położony na północnym – wschodzie zamek dolny posiadał kształt wydłużonego owalu o wymiarach 210 x 60 metrów. W jego zachodniej części wzniesiono dużą budowlę (21×24 metry) wieżę mieszkalną lub pałac o wieżowym charakterze.
  
Kolejna, ostatnia już rozbudowa zamku miała miejsce na przełomie XIII i XIV wieku, kiedy żupanami zwoleńskimi byli rycerze Demeter i Donch. Istniejące już obiekty zostały przebudowane i wzmocnione, a w północnej części zamku powstało nowe założenie mieszkalno – obronne, związane z osobą Doncha. Składało się ono z co najmniej trzech budynków o mieszkalnym i gospodarczym charakterze oraz wieży bramnej.

Stan obecny

   Do dzisiaj zachowały się dolne części kompleksu obronnego w płn.-wsch. części zamku, dwóch kwadratowych wież, odcinki zewnętrznego muru obronnego oraz poprzecznych murów i fos, które dzieliły dziedziniec. Ich najwyższe fragmenty sięgają 3 metrów wysokości. W najlepszym stanie jest południowa brama zamku, której jedna ściana zachowała się w całości.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.