Zvolen – Pusty Zamek

Historia

   Zamek Zwoleń, od końca XIV wieku nazywany Pustym dla odróżnienia od nowszego zamku, położonego w centrum Zwolenia, zalicza się do najstarszych słowackich warowni. Według węgierskich kronik powstał na przełomie IX i X wieku, a więc wiek przed tym, zanim Węgrzy na dobre opanowali górskie rejony Słowacji. Wtedy był to jeszcze drewniany gród. Średniowieczny kamienny zamek zbudowany został później, prawdopodobnie w czasach Beli III pod koniec XII wieku, gdyż pierwsza, niebezpośrednia wzmianka o nim pochodzi z 1214 roku. W 1222  roku wspomniany został pierwszy żupan zwoleński Detrich, któremu siedem lat później władca podarował rozległe dobra wykrojone ze zwoleńskiego majątku. Zamek był więc ośrodkiem wielkich królewskiego dóbr, a wkrótce stał się też stolicą nowo powstałego komitatu zwoleńskiego. Niestety, w 1241 roku nie oparł się najazdowi mongolskiemu.
  
W początkach XIV wieku zamek pozostawał pod władzą Mateusza Csaka, węgierskiego możnowładcy suwerennie władającego zachodnią częścią dzisiejszej Słowacji. W jego imieniu zamkiem zarządzał Donch. Po kilku latach szala zwycięstwa w wojnie domowej toczonej między Csakiem a królem zaczęła się przechylać na stronę Karola Roberta. Przejście Doncha do obozu królewskiego około 1314 roku całkowicie zmieniło układ sił na korzyść króla i przyspieszyło upadek dominium Csaka, przed Donchem zaś otworzyło drogę do wielkiej kariery. Wkrótce stał on się drugą osobą w państwie. Chociaż zbudował kilka zamków na Liptowie, Orawie i w Turcu, najważniejszą jego siedzibą pozostał zwoleński Pusty Zamek.
  
W XIV wieku zmienił się charakter warowni. Rozwój górnictwa szlachetnych kruszców doprowadził do powstania nowych szlaków handlowych z których dwa krzyżowały się u podnóża zamku, dającemu ochronę kupcom i wozom ze srebrem i miedzią. W tym samym mniej więcej czasie stał się on rezydencją węgierskich królów. Kiedy w drugiej połowie XIV wieku Ludwik Wielki polecił wznieść w Zwoleniu nowy zamek, znaczenie Pustego Zamku zaczęło spadać. Na przełomie stuleci służył on już tylko celom wojskowym. W trakcie walk o węgierski tron w połowie XV stulecia pozostawał w rękach Jana Jiskry, działającego w imieniu królowej Elżbiety. W 1451 lub 1452 zdobyły go wojska Jana Hunyadyego. W czasie szturmu spłonął i nie został już odbudowany. Ruiny ożyły jeszcze tylko na krótko w XVI wieku, kiedy na szczycie wzgórza ustawiono drewnianą wieżę obserwacyjną, będącą częścią systemu obrony przeciwtureckiej.

Architektura

   Najstarsza część zamku z końca XII wieku zlokalizowana była w południowej, najwyższej części wzgórza o powierzchni około 3,6 ha. Była to otoczona owalnym w planie murem (o grubości 2,8 metra) wielka wieża mieszkalno-obronna o wymiarach 10,8 x 11,7 metra i grubości ścian dochodzącej do 3 metrów. Ta masywna konstrukcja wieży w XIV wieku została dodatkowo pogrubiona o dalsze 2 metry, osiągając w przyziemiu aż 5 metrów szerokości muru obwodowego.
   Rozbudowa która nastąpiła w czasach Beli IV uczyniła z zamku ogromne założenie, którego powierzchnia sięgała 7,6 ha. W latach 1241-1255 na krańcach wzgórza stworzono dwa otoczone murami obronnymi refugia, czyli schronienia dla większej liczby ludności, nazwane później zamkiem górnym i dolnym. Badania archeologiczne dowiodły że mury zamku górnego postawiono częściowo na wałach grodziska z epoki brązu oraz że posiadały one co najmniej dziewięć małych bram wypadowych. Z czasem refugia połączono (prawdopodobnie pojedynczą linią muru), a bardzo długi dziedziniec zamku górnego przedzielono kilkoma poprzecznymi murami i fosami.
   Mury obwodowe zamku górnego otaczały bez ostrych narożników obszar o wymiarach około 430 x 90 metrów. Miały grubość 2 metrów i wysokość około 6 metrów.
Mniej więcej w połowie XIII wieku na zamku górnym powstały kolejne budowle: ufortyfikowana brama w południowej części zamku oraz druga, kwadratowa wieża w środkowej części refugium. Od nazwiska budowniczego otrzymała ona nazwę Pertoldowej. Posiadała zewnętrzne wymiary 11 x 11,2 metra, przy wielkości wnętrza 7 x 7 metra. Przy tak dużych rozmiarach z pewnością pełniła także funkcje mieszkalne. Po 1314 roku jej pierwotne wejście w przyziemiu zamurowano, a nowy portal wejściowy utworzono na piętrze. Brama południowa była otwarta od wewnątrz i przewyższała koronę muru obwodowego. Jej portal zamykały na zasuwę masywne wrota.
  
Przed końcem XIII stulecia we wschodniej części zamku górnego wzniesiono wczesnogotycką wieżę, w której być może mieściła się królewska mennica. Jej rolą było także zabezpieczenie komunikacji z zamkiem dolnym. Od wieży wychodził poprzeczny mur obronny, oddzielający północną część zamku, a w jej przyziemiu ulokowana była także jedna z bram. Ponad przejazdem wieża posiadała jeszcze cztery piętra.
   Położony na północnym – wschodzie zamek dolny posiadał kształt wydłużonego owalu o wymiarach 210 x 60 metrów, otoczonego murami o grubości 2,5 metra. W ich zachodniej części już około 1200 roku wzniesiono dużą budowlę (21×24 metry), wieżę mieszkalną lub pałac o wieżowym charakterze. Znalazła się ona prawie 100 metrów niżej niż wieża zamku górnego i po wybudowaniu obwodu murów nie zajęła miejsca w jego środku, lecz na zachodnim czole zamku, tuż przy wjeździe. Oprócz gospodarczego przyziemia prawdopodobnie posiadała jeszcze trzy mieszkalne piętra. Być może była dziełem króla Andrzeja II,  który mieszkał w niej w czasie wizyt w Zwoleniu, by nie zajmować żupnego górnego zamku. Jak wspomniano zamek dolny połączony był pojedynczą linią muru o długości około 350 metrów z zamkiem górnym (jego zachodniego krańca być może nigdy nie ukończono).
  
Kolejna, ostatnia już rozbudowa zamku miała miejsce na przełomie XIII i XIV wieku, kiedy żupanami zwoleńskimi byli rycerze Demeter i Donch. Istniejące już obiekty zostały przebudowane i wzmocnione, a w północnej części zamku, za drugim poprzecznym murem i przekopem powstało nowe założenie mieszkalno – obronne, związane z osobą Doncha. Celem jaki przyświecał wówczas budowniczym było zwłaszcza polepszenie warunków rezydencjonalnych, do tamtego momentu ograniczonych do ciasnych wież mieszkalnych. Nowe założenie zajęło obszar około 50×50 metrów w dolnej części górnego zamku. Wjazd do niego prowadził przez czworoboczną wieżę bramną przy styku muru obwodowego i poprzecznego. Zabudowa składała się z co najmniej trzech budynków o mieszkalnym i gospodarczym charakterze. Główny pałac ulokowany był w narożniku północno – wschodnim, a w jego sąsiedztwie wykuto w skale zbiornik na wodę deszczową. Zawierał on przybudówkę z naczyniem filtracyjnym, przez które woda wpływała do zbiornika. Nad zbiornikiem nadbudowano jeden z mniejszych budynków. Pałac posiadał gospodarczo – magazynowe przyziemie i dwa wyższe piętra mieszkalne.

Stan obecny

   Do dzisiaj zachowały się dolne części kompleksu obronnego w północno – wschodniej części zamku, dwóch kwadratowych wież, odcinki zewnętrznego muru obronnego oraz poprzecznych murów i fos, które dzieliły dziedziniec. Ich najwyższe fragmenty sięgają 3 metrów wysokości. W najlepszym stanie jest południowa brama zamku, której jedna ściana zachowała się w całości.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Beljak J., Beljak-Pažinová N., Šimkovic M., Pusty hrad vo Zvolene a opevnenia v jeho okolí, Zvolen 2015.

Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.