Zvolen – Nowy Zamek

Historia

   Król Ludwik I Wielki często odwiedzał miasto Zwoleń, spędzając czas na polowaniach w okolicznych lasach. Ponieważ Pusty Zamek ponad miastem był trudno dostępny, a jego wnętrza zbyt skromne, pod koniec życia król polecił wznieść nowy zamek w Zwoleniu, który zbudowano w latach 1370-1382 na miejscu starszego dworu. Miał on pełnić funkcję mieszkalną i reprezentacyjną dla króla i jego dworu.  Po zniszczeniu Pustego Zamku w połowie XVI wieku, przeniesiono tu również stolicę zwoleńskiej żupy. Zamek pełnił tę funkcję do 1776 roku, kiedy urząd przeniesiony został do Bańskiej Bystrzycy.
   Zamek Zwoleński przez ponad stulecie należał do królowych. Tradycję zapoczątkował Zygmunt Luksemburczyk, darując go swej małżonce Barbarze. Później przeszedł w ręce ich córki, Elżbiety, żony Alberta Habsburga. Kiedy po przedwczesnej śmierci Alberta wybuchła wojna domowa o tron węgierski, wdowa wezwała na pomoc Jana Jiskrę, który Zwoleń uczynił swoją główną siedzibą. Zajmował zamek w latach 1440-1462. Później na mocy porozumienia z Maciejem Korwinem, Zwoleń wrócił w ręce królewskie. Po śmierci króla otrzymała go wraz z całą żupą i miastami górniczymi wdowa królowa Beatrycze jako zaopatrzenie od Władysława Jagiellończyka. Następnie był własnością kolejnej małżonki Anny, która przekazała go w dzierżawę Janowi Thurzo, górniczemu przedsiębiorcy z Bańskiej Bystrzycy, jako zastaw za pożyczkę. Za sprawą Thurzo zamek został przebudowany i wzmocniony. W 1522 roku Ludwik II podarował warownię królowej Marii Habsburg, która w 1548 przekazała go bratu, królowi Ferdynandowi I, kończąc tym samym kobiece rządy w Zwoleniu.
   Kolejna przebudowa, realizowana po 1548 roku w związku z zagrożeniem tureckim, zamieniła Zamek Zwoleński w renesansową twierdzę. Zamkowa załoga była opłacana przez mieszkańców górniczych miast, a dowództwo sprawowali zwoleńscy żupani. W drugiej połowie XVI wieku w Zwoleniu zlokalizowano dowództwo jednego z okręgów wojskowych, a jego dowódca mieszkał na zamku. Dzięki swym fortyfikacjom Zwoleń uniknął spustoszenia przez Turków, którzy w końcu XVI stulecia regularnie plądrowali okoliczne wsie, docierając aż pod Bańską Bystrzycę. Za to ani zamek, ani miasto nie oparły się węgierskim powstańcom. Zdobywali oni Zwoleń w trakcie powstań Bocskaya, Bethlena, Thókolyego i Rakoczego. Wojska tego ostatniego, wycofując się w 1708 roku, dokonały wielkich zniszczeń w mieście.
   W 1636 zamek kupiła rodzina Esterhazych; pozostawał ich własnością do początków XIX wieku. Nie dokonali w nim istotnych zmian, przebudowali jedynie kaplicę i dokonali niewielkich korekt w wystroju. W 1805 r. zamek został odkupiony przez państwo, mieściły się w nim m.in. urzędy, sąd, szkoła, koszary i magazyn tytoniu. W latach 1894-1906 przeprowadzono remont obiektu, uznając go jednocześnie za zabytek.

Architektura

   Zamek usytuowano na spłaszczonym wywyższeniu terenu w bliskości rzeki. Pierwotnie składał się on z czterech jednopiętrowych skrzydeł tworzących prostokąt z zamkniętym dziedzińcem pośrodku. Inspiracji do jego wzniesienia upatruje się w północnowłoskich reprezentacyjnych zamkach miejskich. Większość jego zabudowy zajmowały pomieszczenia mieszkalne i reprezentacyjne, przykryte u góry dachami siodłowymi. Umocnienia obronne ograniczały się do dwóch czworobocznych wież w zachodnim skrzydle, usytuowanym bliżej przeprawy przez rzekę. Być może wzorem zamków włoskich, czy francuskich zwieńczone były machikułami na wystających konsolach.
   Pod koniec XV lub w pierwszej połowie  XVI wieku zamek otrzymał nowy pierścień murów z czterema basztami i wieżą bramną. Kształt tych obwarowań zbliżony był do prostokąta, którego południowy i wschodni bok lekko zaokrąglono. Na trzech rogach zbudowano okrągłe baszty, a przy czwartym, północno-wschodnim, zlokalizowano bramę, która mieściła się w dwupiętrowej, kwadratowej wieży, znacznie przewyższającej pozostała baszty. Dodatkowa półokrągła baszta została umieszczona pośrodku kurtyny wschodniej. Za bramą, po prawej stronie, rozciągał się mały dziedziniec, z którego przez kolejną bramę prowadziło wejście do części pałacowej. Obok bramy do wewnętrznej strony muru przylegał budynek straży, wzmocniony wspomnianą już półokrągłą basztą. Po przeciwnej stronie zamku, przy murze południowym, znajdował się dom kapitański, przeznaczony dla dowódcy okręgu wojskowego.
  
W drugiej połowie XVI wieku część mieszkalna została podwyższona o dwa piętra i zwieńczona renesansową attyką, później dobudowano jeszcze wieżyczki na narożach. W murach obronnych powstały nowe otwory strzelnicze i zbudowano stanowiska dla dział, a po zachodniej stronie, na zewnątrz zamku, zbudowano wielki bastion artyleryjski. 
   Cztery skrzydła budowli tworzyły zamknięty dziedziniec, na który wchodziło się przez bramę w północnym skrzydle. Na parterze zamku mieściły się pomieszczenia gospodarcze oraz mieszkania dla służby, piętro było przeznaczone dla króla i dworu. Całe północne, najszersze ze wszystkich skrzydło służyło do celów reprezentacyjnych, mieściła się tam m.in. w przyziemiu wielka Sala Rycerska ze sklepieniem podtrzymywanym przez dwa filary oraz mniejsza sień na wschodzie, także zwieńczona sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Tam też umieszczony był przejazd bramny, ukierunkowany w stronę miasta. Po jego bokach umieszczono sedilia. Pomieszczenia na piętrze skrzydła północnego przykryto drewnianymi stropami, poza sklepioną komnatą królewską, oświetlaną sześciodzielnymi oknami. Sąsiadowała ona i połączona była ze wschodnim skrzydłem zamku, gdzie umieszczono kaplicę. Jej apsyda wystawała poza linię murów, a wnętrze podzielono na dwa poziomy: górny dla króla i dworu oraz dolny dla służby. Pierwotnie zwieńczona była ona sklepieniem krzyżowo – żebrowym, a jej boczne ściany posiadały na dole szereg siedzisk. Z poziomu piętra przez krużganek na dziedzińcu (oraz jak już wspomniano z komnaty królewskiej) dostać się można było na emporę po zachodniej stronie kaplicy, przechodzącą dalej w balkon otaczający całe jej piętro. W unikalny sposób rozwiązano skrzydło zachodnie. Składało się ono z dwóch traktów z których wewnętrzny posiadał rząd sklepionych arkad. Oświetlenie czterech skrzydeł zamku zapewniały duże prostokątne okna na poziomie piętra, przeprute zarówno od strony dziedzińca jak i w zewnętrznych elewacjach. W przyziemiu zastosowano już tylko wąskie otwory szczelinowe o obronnym charakterze. Od strony dziedzińca część pomieszczeń doświetlały również okna ostrołukowe zamykane u góry trójliściami. Na wysokości pierwszego piętra, dziedziniec okalała drewniana, gotycka galeria z wejściami do poszczególnych pomieszczeń. W trakcie przebudowy późnogotyckiej w przyziemiu zastosowano nowe siodłowe, profilowane portale o bogatej dekoracji malarskiej.

Stan obecny

   Dziś zamek dzieli się na wewnętrzną część pałacową o XIV-wiecznym rodowodzie, lecz przebudowaną w późniejszych wiekach, oraz na XVI-wieczne obwarowania. Obecnie administratorem pomieszczeń zamkowych jest Słowacka Galeria Narodowa, która wystawia w nich cenne ekspozycje. W skład ekspozycji stałej wchodzą repliki cennych rzeźb drewnianych Mistrza Pawła z Lewoczy, kolekcja gotyckich malowideł naściennych i wybór z dzieł europejskich sztuk plastycznych pt. Starożytnie sztuki europejskie. Latem na dziedzińcu odbywa się festiwal teatralny. Zamkowe wnętrza otwarte są dla zwiedzających od środy do niedzieli w godzinach 10.00 – 17.30 z tym że ostatnie wejście odbywa się o godzinie 16.45.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.