Zborov – zamek Makovica

Historia

   W drugiej połowie XIII wieku w szaryskim komitacie powstały dwa królewskie majątki o nazwie Makowica, a w nich dwa zamki: Zborów oraz nieistniejący już Bodoń. Zborów zbudowano stosunkowo późno; powstał w początkach XIV wieku jako królewski pograniczny punkt obronny i jednocześnie centrum wspomnianego majątku. W imieniu króla zarządzali nim kasztelani, którymi za czasów Ludwika Wielkiego byli Bebekowie; z ich nazwiskiem jest związana pierwsza wzmianka o zamku z 1347 roku. W 1364 za wierną służbę król Ludwik podarował Zborów Piotrowi Cudarowi. Dzięki przyłączaniu kolejnych wsi do swych posiadłości potomkowie Piotra szybko stworzyli największe latyfundium w całym komitacie, zajmujące większość północnego Szarysza. Władali zamkiem i okolicznymi ziemiami aż do wygaśnięcia rodu w 1470 roku. Data ta zbiega się z przerwaniem świetności majątku: najpierw okoliczne wsie spustoszyły polskie wojska, idące na Węgry przeciwko Maciejowi Korwinowi, później, w latach 1490—1492, dotknęła je bratobójcza wojna o węgierski tron pomiędzy Władysławem, od dwudziestu lat królem czeskim, oraz Janem Olbrachtem. Przemarsze polskich wojsk przyniosły ruinę wsiom i miasteczkom należących do Zborowa.
   Po kilkukrotnej zmianie właścicieli w końcu XV i w pierwszej połowie XVI wieku, Zborów stał się w 1548 roku własnością rodziny Seredyi, która dostała majątek jako wynagrodzenie za wsparcie Ferdynanda Habsburga w wojnie z Janem Zapolyą. Seredyi pozostawali w ciągłym konflikcie z mieszczanami pobliskiego Bardiowa, którzy słali do Wiednia liczne skargi na poczynania właścicieli zamku. Jednak w takich przypadkach cesarz prawie zawsze stawał po stronie magnatów, którzy nie żałowali grosza na rozbudowę zamku, co w czasie tureckiego naporu miało niebagatelne znaczenie. Stary, gotycki zamek został otoczony podwójnym pierścieniem murów obronnych, a wszelkie newralgiczne punkty, do których wiodło łatwiejsze podejście, wzmocniono basztami armatnimi. Rządy Seredyich w Zborowie trwały bardzo krotko. Ostatni z rodu, Gaspar, zmarł na drodze do Bardiowa w 1566 roku.
   W 1571 właścicielem zamku został znany węgierski magnat Andrzej Balassa, który poślubił wdowę po Gasparze. Po trzech latach zamek przejął zięć Balassy, krakowski kasztelan Andrzej z Ostrorogu. W 1601 roku jego syn, Jan z Ostrorogu, sprzedał zamek wraz z całym majątkiem Zygmuntowi Rakoczemu. Pozostawał on w rękach Rakoczych do 1676, kiedy to wdowa po Franciszku I Rakoczym, Helena Zrinyi, wyszła powtórnie za mąż za kieżmarskiego szlachcica, Imre Thókólyego. Okazało się to przyczyną zguby zamku. Po bitwie pod Wiedniem powstanie, na czele którego stał nowy właściciel Zborowa, zaczęło chylić się ku upadkowi. Jesienią 1684 roku, kiedy kurucowie ustępowali na wschód, cesarski generał Schultz rozbił ich tabor pod Preszowem, a później zawrócił i obległ Zborów. Obroną dowodziła Helena. Po krótkim oblężeniu zamek został zdobyty i zniszczony na osobisty rozkaz cesarza Leopolda I. Od tego dnia zamek pozostaje w ruinie.

Architektura

   Zborów, obok Szarysza, był najbardziej rozbudowanym i najpotężniejszym zamkiem w całym komitacie. Składał się z trzech wyraźnie odrębnych części: najstarszego górnego zamku, obejmującego szczytową część wzgórza, oraz dwóch dodatkowych obwodów murów obronnych wydzielających przedzamcza, które powstały w drugiej połowie XV wieku i w XVI stuleciu.
  
Pierwszym widocznym elementem zamku były umocnienia przedbramia w południowej części zamku, wysunięte przed zasadniczą linię murów. Wchodziło się do nich po zwodzonym moście przerzuconym ponad fosą. Za bramą rozciąga się dolny dziedziniec, nazywany też trzecim podzamczem. Wejście do dalszych części zamku zlokalizowano po przeciwnej, północnej stronie. Droga do niego wiodła pomiędzy zewnętrznym murem obronnym, a murem i basztami drugiego podzamcza. W celu usprawnienia kontroli nad wchodzącymi, czy też wdzierającymi się do zamku, dolny dziedziniec był przedzielony poprzecznymi murami. Można go było pokonywać tylko wzdłuż zachodniego skrzydła muru, pod ogniem z najsilniejszych baszt. Gruby zewnętrzny mur obronny otaczał cały zamek, nadając mu nieregularny kształt. W zachodniej części, gdzie dostęp do zamku był łatwiejszy, mur ten wzmocniono dwiema basztami. Pierwsza, poligonalna, znajdowała się w linii murów, druga, okrągła, była nieco większa i bardziej wysunięta poza ich linię. W tej części zamku mieściły się również budynki gospodarcze o różnorakim przeznaczeniu. Były one dostawione do wewnętrznej strony muru obronnego. Dalsza droga do serca zamku wiodła przez kolejną bramę, umieszczoną w poprzecznym murze.
  
Drugie podzamcze (zamek średni) znajdowało się wewnątrz dolnego. Jego równie solidne i dobrze zachowane mury obronne wzmocnione były czterema basztami, z których trzy znajdowały się na odcinku zachodnim pomiędzy bramami w dolnym przedzamczu. Pojedyncza baszta podkowiasta umieszczona była po stronie północno – wschodniej.
  
Po przebudowie w XV wieku zamek górny pełnił funkcje mieszkalne i reprezentacyjne. Pośrodku znajdował się mały dziedziniec, wokół którego stały inne budowle. Większość obiektów górnego zamku pochodzi z XIV wieku i były przebudowane w XVI stuleciu. Główny dom mieszkalny po stronie północnej był trzypiętrową, przestronną i największą budowlą na zamku. Główną wieżę zamkową zlokalizowano w południowym narożniku, a budynek bramny naprzeciwko. Wieża główna ze względu na swoje spore rozmiary zapewne pełniła także funkcję mieszkalną.

Stan obecny

   Zamek zachował się w postaci czytelnej trwałej ruiny z okresu swojej świetności w XVI wieku. W najlepszym stanie przetrwały mury i baszty zamku dolnego oraz średniego, w nieco gorszym zabudowa zamku górnego. W ostatnich latach przeprowadzano na zamku prace remontowo – zabezpieczające.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.