Veľký Šariš – Zamek Szaryski

Historia

   W czasach Państwa Wielkomorawskiego na wzgórzu powstał olbrzymi gród, a w XI wieku wzniesiono tu murowany zamek, który należał do najstarszych na Słowacji. Od początku był własnością królewską, szybko też stał się stolicą komitatu i było przyjęte, że jego dzierżawa wiązała się jednocześnie z godnością szaryskiego żupana. Rozwój zamku został na krótko wstrzymany w 1241 roku, kiedy został zdobyty i zniszczony przez Tatarów. Wkrótce jednak został odbudowany, a właściwie zbudowany od nowa.
   Zamek był jednym z najważniejszych na Węgrzech, jeszcze w XIII wieku miało tu miejsce kilka królewskich wizyt. W końcu XIII stulecia Szarysz przeszedł w ręce rodziny Soosów. Na początku XIV wieku byli oni zwolennikami Mateusza Csaka w jego konflikcie z królem, toteż w 1312 roku zamek obległy wojska Karola Roberta. Pierwsze oblężenie było nieskuteczne, jednak Szarysz padł dwa lata później. Król podarował zamek rycerzowi Mikołajowi, ale po buncie zemplińskiej szlachty do którego przyłączył się także Mikołaj, Szarysz został skonfiskowany i przez ponad sto lat pozostawał w rękach królewskich. W 1436 stał się własnością rodziny Perenyich, a w latach 1441-1461 zajmowały go wojska Jana Jiskry. Po długim oblężeniu został zdobyty przez królewskie wojska, pod wodzą Stefana Zapolyi, tuż przed zawarciem porozumienia pomiędzy Jiskrą i królem. Maciej Korwin zwrócił go później dawnym właścicielom.
   W czasie wojny Ferdynanda z Janem Zapolyą ówczesny właściciel Szarysza, Piotr Perenyi, długo zachowywał neutralność. Kiedy jednak w końcu przeszedł na stronę Zapolyi, zamek został oblężony i zdobyty przez wojska wierne Habsburgowi. Podobnie jak i inne posiadłości Perenyich został skonfiskowany i na prawie stulecie znów stał się własnością królewską.
   W XVI wieku Szarysz całkowicie zmienił swe oblicze. Jego rozbudowa rozpoczęła się jeszcze za czasów Piotra Perenyi i ciągnęła się prawie do końca stulecia. W 1620 roku Szarysz przeszedł na własność Rakoczych i od tej pory służył wyłącznie jako twierdza, bowiem magnaci wznieśli pałac w miasteczku, w którym zamieszkiwali. W 1660 potężny wybuch w zamkowej prochowni zniszczył część zamku. Ocalałe części były jeszcze wykorzystywane do 1687, kiedy dowódca załogi kazał je podpalić. Wokół płonącego zamku zebrały się rzesze okolicznej ludności, gotowej ugasić pożar, jednak żołnierze nie dopuścili do tego.

Architektura

   Około 1260 roku w centralnej części spłaszczenia postawiono masywną wieżę o wymiarach 13,2 x 13,2 metra. Jej wnętrze o długości boku 4,5 metra z pewnością pełniło także funkcje mieszkalne. Miała więc charakter donżonu, wysokość około 28 metrów, mury grube na 4,4 metra i wejście na wysokości pierwszego piętra. Wiódł do niego drewniany pomost, łączący wieżę z chodnikiem obrońców na murach. Centralną komnatę na wysokości pierwszego piętra oświetlało tylko jedne okno, umieszczone na wprost wąskiego wejścia. Do ciemnego pomieszczenia na parterze dostać się można było tylko poprzez klapę w podłodze na piętrze. Pierwotnie donżon posiadał co najmniej trzy kondygnacje. Z piętra zwieńczonego sklepieniem krzyżowo – żebrowym prowadziły schody w grubości muru na drugie piętro.
   Na początku XIV wieku donżon wraz z położonymi obok niego budynkami otoczono prostokątnym w planie obwodem murów obronnych o zaokrąglonych narożach. Przed nimi wykopano fosę oraz usypano ziemny wał. Obwód ten w XV wieku otrzymał niewielką, czworoboczną wieżę po stronie wschodniej. Po południowo – wschodniej stronie, w pewnym oddaleniu, jeszcze w XIII wieku wzniesiono cylindryczną wieżę, stanowiącą oddzielny punkt obronno – ostrzegawczy. Dwa stulecia później została ona włączona w obwód rozległego zamku dolnego.

   W XV wieku zamek został znacznie powiększony, nowy pierścień murów o wysokości 10 metrów postawiono wzdłuż krawędzi wierzchołkowego spłaszczenia, na wałach starego, słowiańskiego grodziska. Starsza część zamku znalazła się w środku, zachowała własne, niezależne mury obronne i fosę. Wydłużony zamek został w ten sposób przedzielony na pół, a po obu stronach starego zamku powstały dwa dziedzińce z kwaterami załogi i budynkami gospodarczymi o różnym przeznaczeniu. Solidny zewnętrzny mur posiadał w swej linii 13 baszt. Ich wielkość i kształt była różna, przeważały mniejsze półokrągłe, ale były też trzy kwadratowe w planie i pochodząca jeszcze  z XIII wieku duża cylindryczna wieża na południu. Zamek był dodatkowo chroniony ziemnym wałem otaczającym całą warownię, z wyjątkiem krótkiego odcinka na zachód od bramy, gdzie jego rolę przejęło pionowe urwisko skalne. Później w tym miejscu, ponad drogą do zamku, wybudowano zewnętrzny armatni bastion. Wejście w obręb murów prowadziło przez barbakan z podwójną bramą, którą osiągano po ruchomym moście przerzuconym ponad wciąż widoczną fosą. W ten sposób Zamek Szaryski z powierzchnią 4,5 ha stał się jedną z największych twierdz Słowacji, jego stała załoga liczyła ponad 200 ludzi.

Stan obecny

   Zamek zachował się w postaci trwałej ruiny. Do najlepiej zachowanych obiektów należy główny donżon, inne budynki są w znacznie gorszym stanie. Zewnętrzny, obwodowy mur obronny przetrwał na prawie całej długości, lecz jest dziś znacznie niższy i ma około 2-3 metry. Zachowały się także wszystkie baszty zewnętrznych obwarowań. W ostatnich latach na zamku przeprowadzane są prace remontowo – ratunkowe.

pokaż miejsce na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.