Veľká Tŕňa – kościół św Michała

Historia

   Kościół św. Michała został zbudowany w drugim kwartale XIII wieku, we wsi Veľká Tŕňa, która po raz pierwszy wspomniana została w źródłach pisanych w 1220 roku (wzmianka dotyczyła sporu terytorialnego pomiędzy właścicielem Třňy, Absalomem z rodu Ratha, a wasalem z zamku królewskiego Zemplín).
   Pod koniec XV wieku kościół przeszedł gotycką przebudowę, która dotknęła głównie prezbiterium. Podczas reformacji zaczął być użytkowany przez kalwinów. W 1936 roku miała miejsce gruntowna przebudowa świątyni, w czasie której niestety rozebrano całe gotyckie prezbiterium, a przed portalem południowym wzniesiono małą kruchtę. Pierwsze badania archeologiczne, które wyjaśniały pierwotną formę budowli, miały miejsce w latach 2003-2004.

Architektura

   Romański kościół zbudowany został na podwyższonej pozycji ponad wschodnim krańcem wsi, na zboczu wzgórz zemplínskich. Powstał jako budowla jednonawowa z półokrągłą apsydą po wschodniej stronie i z czworoboczną smukłą wieżą nad zachodnią fasadą. Do jego budowy użyto cienkich cegieł, wykorzystanych wszędzie, nawet do utworzenia detali architektonicznych, poza głowicami empory oraz portalami: południowym i zachodnim. Elewacje zewnętrzne zostały bogato ozdobione fryzami i lizenami, przy czym fryz otrzymał nieco inną formę z każdej strony kościoła. Do środka prowadziły dwa romańskie portale: południowy i zachodni. Południowy charakteryzował się uskokowym ościeżem oraz tympanonem przedstawiającym pół figury Matki Boskiej z Dzieciątkiem, której towarzyszyły po bokach dwa anioły.
  
Wewnątrz romańskiego kościoła po zachodniej stronie nawy, na całej jej szerokości wzniesiono emporę. Od nawy oddzielono ją pełną ścianą, która na dwóch poziomach została przerwana trzema otworami z arkadami. Trzy dolne arkady podparto masywnymi cylindrycznymi kolumnami pośrodku oraz półfilarami po bokach, będącymi kontynuacją profilu wnęki arkady. Przestrzeń pod emporą zwieńczona została poprzecznym sklepieniem kolebkowym. W górnej części arkady oparto pośrodku na filarach z uskokami w narożnikach i abakusami u góry, czyli czworobocznymi kamiennymi płytami będącymi najwyższą częścią głowic kolumny. Oryginalne romańskie wejście na emporę prowadziło wzdłuż północnej ściany nawy, gdzieś z okolic łuku tęczowego. Później gotyckie schody prowadziły wzdłuż południowej ściany nawy, bezpośrednio do schodów w grubości muru wschodniej ściany empory. Ściany kościoła pierwotnie pokryte były barwnymi polichromiami, natomiast posadzka składała się z kwadratowych płytek wykonanych z cegły.
  
W XV wieku usunięto apsydę i zastąpiono ją długim, późnogotyckim prezbiterium z trójbocznym zakończeniem na wschodzie. Jego mury od zewnątrz wzmocnione zostały późnogotyckimi przyporami. W południowej ścianie nawy zastąpiono również dwa romańskie okna, nowymi, wysokimi oknami gotyckimi.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachował się romański korpus nawowy wraz z wieżą. Nie przetrwała niestety wschodnia część kościoła, ani pierwotna romańska apsyda, ani późnogotyckie prezbiterium. W trakcie ostatniej renowacji sumiennie odtworzono i uzupełniono większość średniowiecznych detali architektonicznych w postaci lizen, fryzów, dwudzielnych okien wieży i częściowo portalu południowego (pierwotny portal zachodni nie zachował się). Najbardziej charakterystycznym elementem kościoła pozostaje dziś jego odrestaurowana romańska empora.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Tajkov P., Sakrálna architektúra 11 – 13 storočia na juhovýchodnom Slovensku, Košice 2012.

Strona internetowa apsida.sk, Veľká Tŕňa.