Uhrovec – zamek

Historia

   Uhrowiec powstał na początku drugiej połowy XIII wieku jako schronienie na wypadek kolejnego najazdu Mongołów. Stąd wynikała jego lokalizacja — wśród gór, z dala od miast i szlaków handlowych. Zamek zbudował za zgodą króla Beli IV trenczyński żupan Basa. W 1295 roku nowy żupan i węgierski palatyn Mateusz Csak zażądał od Piotra, syna Basy, przekazania zamku oraz kilku przynależnych do niego wsi. W zamian ofiarował trzy małe wsie w Tekowie. Piotr miał do wyboru zgodzić się na transakcję albo opór przypłacić życiem. W taki właśnie sposób Csak tworzył swe dominium. Uhrowiec pozostał w jego rękach aż do jego śmierci w 1321 roku. Jeszcze w tym samym roku wojska królewskie prowadzone przez Mikołaja Gut-Keled zdobyły cztery ważne zamki na drodze z Kotliny Górnonitrzańskiej do Trenczyna, przy czym załogi w Oponicach i Uhrowcu poddały się bez walki. Zamek skonfiskowano i stał się własnością królewską.
   W 1398 roku Uhrowiec otrzymał Ścibor ze Ściborzyc. W tym czasie był ośrodkiem wielkiego majątku, obejmującego 21 wsi i miasteczek, m.in. pobliskie Banovce. Po wymarciu rodu Ściborów w 1434 roku zamek wrócił w ręce króla. Zygmunt podarował go żonie, królowej Barbarze. W pięć lat później nowy król, Albrecht Pogrobowiec, odebrał posiadłość teściowej i przekazał swej małżonce, królowej Elżbiecie. W następnym dziesięcioleciu właścicielem Uhrowca został Pograncz z Mikulasza, po nim właściciele lub dzierżawcy zmieniali się wielokrotnie. Dlatego też zamek pozostawał nieco zaniedbany aż do początku lat 30-tych XVI wieku, kiedy objął go Piotr de Zylagy. W końcu XVI stulecia obiekt był już dobrze przygotowany do obrony, według spisu z 1572 roku znajdowały się tam 24 działa, odpowiednie zapasy kul oraz 32 tony prochu. Piotr de Zylagy zmarł bezpotomnie, po nim majątek przejął Franciszek Zay.
   W 1570 jego posiadłości zostały podzielone pomiędzy kilku synów, którzy zbudowali sobie pałac w Uhrowcu. Od tego czasu zamek zaczął tracić znaczenie jako magnacka rezydencja. W niespokojnym XVII wieku służył jako schronienie, okoliczna szlachta składała w nim swoje kosztowności, akty nadań ziemskich i własności majątków, a w razie większego niebezpieczeństwa chroniła się w nim sama. Położony daleko od ważnych miast i szlaków handlowych nie był oblegany przez węgierskich powstańców. Rodzina Zayów podzieliła się na kilka linii i choć zamek pozostawał ich wspólną własnością, nie było komu łożyć na jego utrzymanie, nie mówiąc już o rozbudowie. Przez całe XVIII stulecie budowla powoli pogrążała się w ruinie, jedynymi jej mieszkańcami była szczątkowa załoga. Po pożarze w 1848 roku ostatecznie opustoszała. Chociaż znaczna większość zamkowych murów zachowała się, w końcu XX wieku były one już w stanie daleko posuniętej destrukcji. Pierwsze prace porządkowe zaczęły się w 1998 roku.

Architektura

   Pierwotny zamek wzniesiony został na urwistej skale, miał kształt trójkąta i obejmował obszar późniejszego zamku górnego. Wschodni, najbardziej niedostępny wierzchołek trójkąta stanowiła romańska kaplica, północno-zachodni wierzchołek to czteropiętrowa baszta obronna, a od południowego zachodu znajdowała się wieża bramna. Inne budynki dostawiono do obwodowych murów. Za czasów Ścibora lub nieco wcześniej znacznie podwyższono mury obronne, a budynki wokół dziedzińca zostały poddane daleko idącej przebudowie.
   W pierwszej połowie XVI wieku dobudowano dzisiejszy zamek dolny, który stanął po zachodniej stronie, na niższej, obszernej półce skalnej. Cały obiekt zwiększył powierzchnię niemal dwukrotnie, zachowując kształt trójkąta. Dostępu do dolnego zamku broniły dwie narożne baszty oraz zwodzony most nad wykutą w skale fosą. Jego dziedziniec był większy i miał luźniejszą, częściowo drewnianą zabudowę. Jeszcze w tym samym stuleciu do południowego muru dostawiono nowy, renesansowy pałac, a na przełomie wieków duży, murowany budynek gospodarczy. Wejście do górnego zamku wiodło przez wąską bramę wbudowaną w solidną, czteropiętrową wieżę w kształcie trapezu.

Stan obecny

   Zamek przetrwał w postaci dobrze zachowanej trwałej ruiny, a prowadzone prace restauracyjno – rekonstrukcyjne jeszcze bardziej zwiększą jego atrakcyjność. Obecnie można go zwiedzać bez ograniczeń, jednak w przyszłości wstęp zapewne będzie ograniczony do konkretnych dni i godzin.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.