Spišská Kapitula – katedra św Marcina

Historia

   Budowę kościoła rozpoczęto w 1198 roku jako reprezentacyjną świątynię klasztoru spiskiego, być może w związku z osadzeniem na Spiszu Kolomana, syna króla Andrzeja II. Prace ukończono w latach 1245-1275, po ustaniu najazdów tatarskich i usunięciu zniszczeń. W latach  1288 – 1289 kolejne zniszczenia spowodował najazd Kumanów, a dodatkowe prace nad rozbudową prowadzono w XIV stuleciu. W drugiej połowie XV wieku kościół został przekształcony w stylu gotyckim, m.in. powiększono wtedy prezbiterium i od południa dobudowano grobową kaplicę Zapolyów. W 1776 roku wraz z utworzeniem biskupstwa spiskiego, kościół podniesiono do godności katedry i poddano licznym późnobarokowym przeróbkom, które następnie usunięto w latach 1873-1889.

Architektura

   Najstarszy romański kościół był trójnawową pseudobazylią z dwoma wieża po stronie zachodniej, transeptem o równej wysokości z nawą główną i prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą. Fasada zachodnia została wzniesiona jako westwerk z reprezentacyjnym pomieszczeniem międzywieżowym zaopatrzonym we własne schody. Miała w nim zostać umieszczona kaplica dla potrzeb rodziny królewskiej.
   W trakcie ze zniszczeń zadanych przez najazd tatarski ponownie wzniesiono wieżę południową, zaopatrując ją przy okazji w dwa niewielkie otwory strzelcze. Zrezygnowano także z westwerku, przekształcając go w emporę.  W XIV wieku potrzeba zwiększenia pojemności nawy doprowadziła do dodania dwóch kaplic do przestrzeni między wschodnią ścianą transeptu a północą i południową ścianą nawy głównej. Zmianom tym musiały towarzyszyć przekształcenia zadaszenia całego budynku.
   Wielka gotycka przebudowa z lat 1462-1478 spowodowała usunięcie wschodniej apsydy, zastąpionej wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Zunifikowano także przestrzeń kościoła przez zburzenie wschodnich ścian transeptu, a także ścian między główną nawą a bocznymi kaplicami. Ostatecznie romańska pseudobazylika przemieniła się w kościół halowy,
złożony z trójnawowego korpusu, poprzedzonego od zachodu dwuwieżową fasadą oraz z prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Romański charakter zachowała zachodnia część kościoła, nakryta sklepieniem krzyżowym, z chórem wspartym na potężnych filarach oraz zamkniętym półkoliście, uskokowym portalem głównym. Fasada zachodnia rozczłonkowana jest fryzami arkadkowymi, a w czworobocznych wieżach, nakrytych ostrosłupowymi hełmami umieszczone są romańskie biforia. Pozostałe części kościoła są gotyckie. Masywne prezbiterium opinają od zewnątrz uskokowe przypory, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna z maswerkami. Cały kościół nakryty jest wspólnym dachem dwuspadowym.
   Od strony południowej  do kościoła dostawiona jest późnogotycka kaplica  Zapolyów. Zbudowana jest na planie prostokąta o czterech przęsłach, zamknięta trójbocznie, z przedsionkiem od zachodu i nakryta wysokim dachem dwuspadowym. Posiada od zewnątrz stosunkowo bogaty detal architektoniczny, okna wypełnione są maswerkami, a opinające budowlę przypory zwieńczone są pinaklami.
   Po wejściu do kościoła zwraca uwagę kamienna, późnoromańska rzeźba Lwa z drugiej połowy XIII wieku. W prezbiterium ustawiony jest ołtarz główny św. Marcina, złożony z gotyckich fragmentów z lat 1470-1478. Inne gotyckie ołtarze szafiaste z XV wieku znajdują się w nawach bocznych. W kościele zachowały się też fragmenty gotyckiej polichromii z 1317 roku przedstawiające scenę z koronacji króla Węgier Karola Roberta Andegaweńskiego.
   Kościół i niewielkie miasteczko otoczone jest obwarowaniami. Ich najstarszy fragment, sięgający XIV wieku, znajduje się od strony zachodniej, pozostałe zostały wzniesione w XVII wieku i przystosowane do broni prochowej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa apsida.sk, Spišská Kapitula.

Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Spiska Kapituła, katedra św. Marcina.