Slovenská Ľupča – zamek

Historia

   Zamek zbudowano prawdopodobnie przed 1250 rokiem, w ramach szeroko zakrojonej akcji fortyfikowania państwa po najeździe tatarskim. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1255, kiedy król Bela IV właśnie w murach Lupczy nadał prawa miejskie Bańskiej Bystrzycy. Lupcza była własnością królów węgierskich, którzy od początku jej istnienia aż do czasów Macieja Korwina traktowali ją jako jedną ze swych rezydencji i wyprawiali się stąd na łowy. Szczególnie częstymi gośćmi na zamku bywali Bela IV, Ludwik Wielki, Zygmunt Luksemburczyk z królową Elżbietą Cellijską oraz Maciej Korwin.
   W początkach XIV wieku zamek został zajęty przez Mateusza Czaka, po którego śmierci w 1321 roku powrócił do króla. W jego imieniu zarządzali nim prywatni zarządcy, często byli nimi zwoleńscy żupani, wśród nich Donch, dla którego była to druga co do znaczenia siedziba. W 1424 roku Zygmunt Luksemburczyk darował całą zwoleńską żupę małżonce, królowej Barbarze, a ta przekazała ją córce i następczyni, królowej Elżbiecie. Podobnie jak wiele innych słowackich zamków, również Lupcza dostała się pod wpływy Jana Jiskry, wezwanego przez Elżbietę na pomoc po śmierci Albrechta Habsburga. Zamkiem władał wtedy graf Grzegorz z Korbavy, wierny sługa Luksemburgów oraz samego Jiskry. Za jego czasów rozpoczęła się pierwsza większa rozbudowa, ciągnąca się w kilku etapach również za panowania Macieja Korwina, który był ostatnim węgierskim królem, regularnie bywającym na zamku.
   W 1490 roku królowa Beatrycze, wdowa po nim, sprzedała Lupczę rodzinie Dóczych. Władanie Dóczych to czasy okrucieństwa, rozbojów, twardego traktowania poddanych i zbrojnych wypraw przeciwko wolnym górnikom z Brezna. W końcu w 1531 roku z rozkazu królowej Marii, królewskie wojsko zdobyło zamek. Jego status został ostatecznie uregulowany w 1547 ugodą z Dóczymi, którzy zainkasowali 10 tysięcy dukatów za zrzeczenie się praw do majątku. Odtąd zamkiem zarządzali kolejni dzierżawcy, początkowo bańskobystrzycki urząd górniczy. W 1531 roku rozpoczęła się kolejna przebudowa zamku. Wiązała się z zagrożeniem ze strony Turków oraz postępami w sztuce oblężniczej. W 1605 roku załoga zamku pod dowództwem Gaspara Tribela, odparła oblężenie wojsk Stefana Bocskaya.
   W drugiej połowie XVII wieku dzięki małżeństwu z Marią Secsy zamek trafił w ręce węgierskiego palatyna, Franciszka Vesselenyiego, który w 1662 wykupił go na własność. W 1666 roku w Lupczy węgierscy magnaci zawiązali antyhabsburski spisek, na czele którego stanął palatyn. Spisek wkrótce został jednak wykryty, a wszystkie majątki zmarłego palatyna skonfiskowano. W 1678 roku zamek został zdobyty przez powstańców Imre Thokolyego, którzy jednak wkrótce musieli go opuścić. Ponownie węgierscy powstańcy zdobyli Lupczę w 1703 roku, po czterech latach została odbita przez wojska cesarskie. W 1861 zamek częściowo spłonął, a wyremontowano go w 1875. Od tego czasu mieścił się w nim sierociniec. Po upadku Słowackiego Powstania Narodowego przez krótki czas więziono tu pojmanych partyzantów, a po wojnie była tu siedziba misjonarzy. Od 1989 pozostawał opuszczony. W ostatnich latach rozpoczęto remont, finansowany głównie przez prywatnych sponsorów, a w 2005 roku na zamku otwarto muzeum.

Architektura

   Najstarsza część, czyli późniejszy górny zamek, zajmowała wierzchołek wzgórza i była otoczona owalnym murem. Składała się z kwadratowej wieży i budynków mieszkalnych ciasno ulokowanych na małym dziedzińcu. W północno-wschodniej części dziedzińca stanął budynek reprezentacyjnego pałacu. Wieża posiadała trzy kondygnacje, wewnętrzne wymiary 4 x 4 metry i zapewne pełniła funkcje mieszkalne. Na najniższym poziomie znajdowała się studnia, a przyziemie zwieńczone było sklepieniem krzyżowo – żebrowym.
   Pod koniec XV wieku zmodyfikowano system murów obronnych, od północy wzniesiono masywną półokrągłą wieżę-basteję artyleryjską i podniesiono standard części mieszkalnej. Zabudowano wówczas od zachodu, północy i wschodu przestrzeń przy wewnętrznych ścianach murów obronnych.
   W pierwszej połowie XVI wieku po północnej, łatwiej dostępnej stronie wzgórza dobudowano nową linię murów z trzema basztami, które stworzyły rozległe przedzamcze. W końcu XVI stulecia do południowej części zamku górnego dobudowano potężną, kwadratową wieżę, zwaną Rubigalową, od nazwiska zarządcy Pawła Rubigala. W kolejnym stuleciu na dziedzińcu zamku górnego pojawiły się renesansowe krużganki, a część pomieszczeń otrzymała nowy wystrój.

Stan obecny

   Układ zamku górnego przetrwał w niezmienionej formie od XVI wieku, kiedy to jego pomieszczenia oraz dwie wieże: Rubigalowa i półokrągła po północnej stronie, zostały przystosowane do celów mieszkalnych. Mury obronne zamku dolnego są niskie i przesłonięte przez rosnące na wzgórzu drzewa. Zamek od 2002 roku jest własnością huty żelaza w Podbrezowej, która prowadzi jego remont. Niewielka stała ekspozycja obejmuje pewną ilość naczyń, kilka sztuk broni i obrazów. Są tu również prezentowane wykopaliska z pobliskiego klasztoru. Poza nielicznymi przypadkami nie zachowały się meble ani wyposażenie zamkowych pomieszczeń. Za to same pomieszczenia i mury są w dobrym stanie. Zamek nie ma jeszcze ustalonych oficjalnych godzin otwarcia, niemniej latem jest czynny codziennie z wyjątkiem poniedziałków w godzinach 10.00-16.00, w pozostałych miesiącach tylko w weekendy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.