Sklabina – zamek

Historia

   Pierwsza wzmianka o warowni pochodzi z 1242 roku, kiedy po najeździe tatarskim otrzymał go w dzierżawę jeden z wiernych rycerzy króla Beli IV. Wtedy był to jeszcze drewniany gród, murowany zamek powstał w latach 1304-1309 z rozkazu Doncha, zwoleńskiego żupana. Wkrótce stał się siedzibą turczańskich żupanów.
   Pierwsza poważna rozbudowa zamku nastąpiła w czasach panowania Zygmunta Luksemburczyka.  To wzmocnienie nie uchroniło zamku przed zdobyciem przez husytów w 1434 roku i częściowym spaleniem. W latach 1460-1480, za panowania Macieja Korwina, obiekt został odbudowany ze zniszczeń i powiększony. Sklabina była zamkiem królewskim, lecz z racji pełnionej funkcji administracyjnej zawsze miała dzierżawcę w osobie żupana. W 1494 trafiła do rąk węgierskiego palatyna, Stefana Zapolyi, a po pięciu latach została przejęta przez jego syna Jana, który jednak po walkach z Habsburgami musiał opuścić tę część Węgier. Później żupani zmieniali się dość często. W 1528 roku zamek trafił do rąk Franciszka Revaya, który w sześć lat później został „dziedzicznym i wiecznym żupanem Turca” i otrzymał Sklabinię na własność. Revayowie stali się najważniejszym rodem w Turcu, swój urząd sprawowali do 1848, a właścicielami zamku i wielu innych dóbr w kotlinie pozostali aż do 1945 roku.
   W związku ze wzrastającym zagrożeniem tureckim w XVI wieku zamek został rozbudowany. Nigdy nie musiał się mierzyć z wojskami tureckimi, za to w 1605 roku z powodzeniem oparły się wojskom Bocskaya. W tym samym mniej więcej czasie żupny sejmik uznał możliwości obronne zamku za niewystarczające i podjął decyzję o ich wzmocnieniu. Przebudowa prowadzona była przez Piotra Revaya, ówczesnego żupana i strażnika korony węgierskiej. W 1746 roku urząd żupana przeniesiono do Martina. Po tej dacie zamek zaczął szybko podupadać, jedynie przez jakiś czas mieściło się w nim jeszcze żupne archiwum, a później arsenał. Budowla została opuszczona na przełomie XVIII i XIX wieku i od tego czasu popadła w ruinę.

Architektura

   Jako pierwszy powstał zamek górny o wymiarach 48 x 27 metrów z małym dziedzińcem o nieregularnym, zbliżonym do trapezu kształcie. Wewnątrz murów z trzech stron dobudowano obiekty mieszkalne i gospodarcze. Początkowo zamek nie posiadał wieży, dobudowano ją w XV wieku w najwyższym punkcie wzniesienia po stronie północno – zachodniej. Wejście prowadziło przez tzw. starą bramę, położoną w północno – wschodniej części i  zabezpieczoną głębokim wykopem, ponad którym przerzucano drewniany most.
   W czasie odbudowy i rozbudowy z XV wieku zamek otoczono nowymi, ponad dwumetrowej grubości murami, przy których dostawiono trzy wieloboczne, niewielkie baszty: od zachodu i przy bramie wjazdowej w północnym narożniku. Obszar międzymurza wynosił wówczas około 10-20 metrów szerokości. W drugiej połowie XV wieku masywny budynek bramny wzmocniono przedbramiem z wieżą podkowiastą. Dodatkowo od końca XV stulecia przedbramie broniła pięcioboczna wieża artyleryjska, zwieńczona jeszcze, pomimo późnego okresu powstania, krenelażem. W XV wieku wzniesiono także wieżę bramną na zamku górnym. Jej górną kondygnację zajmowała kaplica św. Andrzeja ze sklepieniami krzyżowo – żebrowymi.
   W XVI stuleciu zamek powiększył się o drugie podzamcze od strony południowej, zachodniej i północnej. Wiodła nim nowa droga wjazdowa, która osiągała pierwsze (starsze) podzamcze po stronie wschodniej, gdzie wzniesiono masywną wieżę flankującą, później przebudowaną na czteropiętrowy, reprezentacyjny pałac. Zewnętrzną bramę na drugie podzamcze umieszczono po stronie zachodniej i zaopatrzono w basteje flankujące wjazd.

Stan obecny

   Ruiny zamku od 2000 roku są we władaniu stowarzyszenia DONJON z Martina, które prowadzi rekonstrukcję niektórych obiektów oraz konserwację pozostałej ich części. Teren został oczyszczony z zieleni i uprzątnięty, wytyczono ścieżkę dla turystów, ustawiono tablice informacyjne. Przeprowadzono też najpilniejsze prace konserwacyjne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.